Chuyển đến nội dung chính

Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê

TTO - Là nguyên liệu không thể thiếu, hương vị của cà đắng đã trở thành phần quan trọng trong văn hóa ẩm thực của người Êđê và là nét biểu trưng độc đáo cho tính cách bộc trực, hào sảng của người dân Tây nguyên. 
Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê
Cà đắng vừa hái trên rẫy - Ảnh: V.N.A. 
Ẩm thực Êđê là một phần của văn hóa Tây nguyên và trở thành một trong những yếu tố thu hút khách du lịch. Đó là sự hòa trộn tinh tế của thảo dược, gia vị và thực phẩm tươi sống với những phong cách nấu nướng đặc biệt. Mỗi món ăn hay cả bữa ăn đều có sự phối trộn tinh tế giữa vị cay, chua và đắng.
Có lẽ do người Êđê quen sống chan hòa với thiên nhiên, cùng nóng cùng lạnh với đất trời nên vị cay và đắng là lựa chọn từ ngàn xưa để con người thích nghi với môi trường sống.
Ớt là gia vị không thể thiếu trong bất kể món ăn nào của người Ê đê: các món ăn sống chấm muối ớt, các món giã với muối ớt, các món luộc chấm muối ớt, canh cũng nêm muối ớt.
Còn quả cây cà đắng được dùng để chế biến nhiều món ăn như cà đắng giã, cà đắng kho cá khô, cá đắng nấu với lươn, ếch… Theo người Êđê, vị cay và đắng làm cho món ăn ngon, đồng thời có tác dụng tăng cường sức đề kháng, chống lại bệnh tật.
Cà đắng là loại cây rừng, mọc ở chân núi, sườn đồi hoặc trong nương rẫy như cây cỏ. Thân và lá có gai nhỏ, hoa màu tím, quả nhỏ hình tròn có vị đắng. Về sau người Êđê và cả người Kinh mang cây cà đắng về vườn nhà trồng như một loại cây thực phẩm. 
So với cây trồng ở vườn nhà, cà đắng mọc hoang trên rừng có quả nhỏ hơn, vị đắng đậm hơn.
Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê
Cây cà đắng mọc bên bờ rào - Ảnh: Lê Quang Thọ
Cách chế biến cà đắng rất đa dạng, có thể muối, nướng hoặc nấu với các loại thủy sản, thịt... Nếu cà đắng muối là món ăn đơn giản với vị cay xé lưỡi của ớt giã nát thì khi nướng lại có vị thơm ngon đặc biệt.
Lúc đầu, vị đắng của cà có thể làm bạn khó chịu, nhưng bù lại, hương thơm, và vị bùi lại có sức níu kéo vị giác rất mạnh. Dần dần, bạn sẽ cảm nhận được vị ngọt còn dư đọng lại nơi đầu lưỡi của món ăn này.
Có nhiều món ăn được người Êđê làm từ quả cà đắng như cà đắng phơi khô dùng để nấu nhiều món ăn trong mùa khô như cà đắng nấu xương đầu heo, nấm mèo và đậu đen.
Món ăn này có hương vị đặc biệt là sự pha trộn giữa thơm giòn của nấm mèo mang hơi ẩm núi rừng, ngọt bùi của đậu đen, vị béo thơm của thịt heo cùng vị cà đắng phơi qua nắng, tất cả mang đặc trưng của đại ngàn cao nguyên hòa vào hồn người.
Cà đắng giã là món ăn tươi trộn gia vị và người Êđê nào cũng ăn được món này. Nó rất thơm ngon, có vị cay của ớt, vị chua của chanh và mùi thơm rất đặc biệt.
Cách làm cà đắng giã rất đơn giản và nhanh. Chỉ cần có vài trái cà đắng, cắt ra từng miếng nhỏ, một trái cà chua rừng, một miếng chanh và rau ngò gai, ớt rồi cho các thứ đã rửa sạch vô một cái ống nứa và giã.
Để có mùi thơm đặc biệt, bà con bỏ thêm lá “ắc”, loại lá quan trọng nhất để tạo nên mùi thơm ngon cho món cà đắng giã. Cà đắng giã có thể ăn với cơm. Chút cay cay, chua chua tạo nên đặc trưng.
Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê
Cà đắng giã - Ảnh: Lê Quang Thọ
Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê
Cà đắng luộc - Ảnh: V.N.A.
Với cà đắng um với ếch, lươn thì loại gia vị không thể thiếu để tạo nên mùi vị độc đáo của các món từ cà đắng là ớt, lá é (lá quế xanh), lá và củ nén (gần giống lá hẹ).
Để làm món lươn ếch um cà đắng phải chẻ dọc trái cà làm tư, rửa sạch. Lươn ếch làm sạch, cắt nhỏ ướp gia vị thật thấm, với các món từ lươn ếch cần có vài củ nén sẽ thơm hơn. Trộn lươn ếch với cà đắng vào nồi nhỏ đặt lên bếp nhỏ lửa.
Trước khi ăn cho thêm lá é, củ nén vào. Thường người ta chờ cho cà chín rồi tán cà nhuyễn ra. Như vậy khi ăn sẽ cảm nhận được sự mịn màng béo ngọt của lươn trong chút đắng rất riêng của loại cà này.
Vị đắng của cà như mang tinh hoa của nắng gió cao nguyên, của màu mỡ đất đỏ bazan hòa vào hương vị đậm đà phù sa ruộng đồng vừa béo ngọt vừa dai của thịt lươn, thịt ếch.
Có lẽ ngon nhất, độc đáo nhất vẫn là món canh cà đắng nấu với nội tạng bò và phèo bò (tiếng Êđê là wêc êmô).
Món ăn này hấp dẫn bởi vị đắng của cà đắng kết hợp với vị ngọt của nội tạng, mùi thơm của phèo bò và vị cay xé lưỡi của ớt, sự đậm đà, thơm lừng của lá é và củ nén. Tất cả tạo nên hương vị rất lạ, rất riêng của núi rừng.
Người Êđê chế biến món canh cà đắng rất dân dã và đơn giản. Cà đắng cắt đôi hoặc bốn, ngâm nước muối pha loãng, đợi canh sôi mới cho vào. Sau khi cà chín, cho thịt và phèo bò vào cho đến khi thịt nhừ.
Cũng có thể cho các loại rau rừng vào trong canh tạo ra hương vị rất lạ mà vẫn thơm ngon, hấp dẫn người thưởng thức. Sau khi đã nhấc nồi canh ra, tán nhuyễn cà, rồi bỏ thêm lá é, lá và củ nén, thế là có một nồi canh cà đắng nấu với thịt, phèo bò thơm lừng.
Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê
Ếch um cà đắng - Ảnh: Lê Quang Thọ
Ăn cà đắng mới hiểu lòng người Êđê
Cà đắng xào với rau rừng - Ảnh: V.N.A.
Món cà đắng kho với cá khô thì có hương vị đặc biệt của núi rừng Tây nguyên. Cá khô (hoặc cá hấp, thịt gà) được nấu qua cho thịt săn lại rồi mới nấu với cà đắng, ngọn bí (hoặc ngọn mướp), đậu ván, ớt, lá é.
Khi nấu chín, vớt cà đắng, ngọn bí (hoặc ngọn mướp), đậu ván, ớt ra tán nhuyễn rồi cho vào nấu tiếp.
Ăn món này sẽ cảm nhận trong vị đắng của cà, cay của ớt có chút ngọt bùi của đậu ván, ngọt thanh của ngọn bí và vị béo dai của cá (hoặc thịt gà), cảm giác như đang thu vào hồn mình cả bao la đại ngàn lồng lộng nắng gió.
Có một món ăn mà du khách đến Đắk Lắk ưa chuộng là lẩu cá lóc nấu măng rừng, khổ qua rừng xắt lát mỏng nấu với cá hoặc ăn sống. Khi ăn lẩu cá lóc, ngoài các loại rau cũng có quả cà đắng để thêm vào chút hương vị đặc biệt của núi rừng.
Tương tự, món lá mì (sắn) nấu với bông đu đủ có vị đắng ngọt, nhiều người cho thêm cà đắng vào để vị đắng đậm hơn. 
Ngày nay người Êđê sử dụng nhiều dụng cụ bếp núc hiện đại và các loại gia vị như người Kinh nhưng cà đắng vẫn là nguyên liệu ẩm thực không thể thiếu trong cuộc sống. 
Vị đắng của loại cây này đã trở thành phần quan trọng trong văn hóa ẩm thực của người Êđê. Nó mang nét đặc trưng của cuộc sống nơi núi rừng vừa là nét biểu trưng độc đáo cho tính cách bộc trực hào sảng, trung thực, hiền hòa của người Êđê. 
Các món ăn từ cây cà đắng cũng đã xuống phố, đi vào thực đơn của nhiều nhà hàng, quán xá và đã trở thành món ăn khoái khẩu của người Kinh và du khách nói chung. 
LÊ QUANG THỌ

BÌNH LUẬN

Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

Làng nghề chày thớt Phú Long

Làng nghề chày thớt Phú Long ở khu phố Hòa Long, phường Lái Thiêu, thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương đã tồn tại và phát triển từ hơn nửa thế kỷ qua. Đến nay, cái chày, tấm thớt Phú Long không những được ưa chuộng trên thị trường trong nước mà đã vươn xa ra thị trường các nước như: Mỹ, Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản…
Lái Thiêu xưa vốn là vùng đất hoang sơ, có nhiều rừng nên nghề mộc nơi đây phát triển rất sớm nhờ nguồn nguyên liệu gỗ phong phú. Theo những người có kinh nghiệm làm chày, thớt ở Phú Long, người sáng lập ra làng nghề này là ông Hai Thiệt. Ban đầu, từ những khúc gỗ thừa của các xưởng mộc trong làng, ông mang về để tận dụng làm thớt. Sẵn nguồn nguyên liệu, lại nắm bắt nhu cầu của bà con trong vùng, ông Hai Thiệt làm thớt để bán, rồi truyền nghề lại cho con cháu sau này. Làng nghề dần được hình thành từ thời điểm những năm 1960 của thế kỷ trước và cũng để ghi công ông Hai Thiệt, người làng sau đó gọi ông là Hai Thớt.

Hiện làng nghề chày thớt Phú Long có hơn 20 cơ sở lớn, nhỏ làm việc …

Nghề đắp phù điêu ở Thạch Xá

Là vùng đất nổi tiếng với những nghề thủ công truyền thống, xã Thạch Xá (huyện Thạch Thất, Hà Nội) còn được biết đến là nơi có những người thợ đắp phù điêu tài hoa. Những người thợ Thạch Xá được nhiều người biết đến qua công việc phục chế, tân tạo nhiều công trình văn hóa tâm linh ở Việt Nam. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Tuấn, một trong số người giữ gìn và phát triển nghề đắp phù điêu của Thạch Xá thì nghề đắp phù điêu có lịch sử cách đây khoảng 200 năm. Là người theo bố học nghề từ năm 13 tuổi, nghệ nhân Nguyễn Văn Tuấn với tài năng và kinh nghiệm hơn 40 năm đã trực tiếp thiết kế, phục chế, tôn tạo hàng trăm tác phẩm tại các công trình di tích lịch sử, văn hóa tâm linh được Nhà nước xếp hạng. Trong đó, tiêu biểu là phục chế đầu đao (chùa Tây Phương, Thạch Thất), đắp nổi Rồng chầu mặt nguyệt (chùa Thầy, Quốc Oai), phục dựng con giống cổ chùa Sóc Sơn, xây cột trụ và đắp hoa văn con giống tại chùa Hòe Nhai, một trong những di tích kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội...

Xơ giấy dó (còn gọi …

Nuôi gà thảo mộc ở Định Quán

Nuôi gà thảo mộc, hay còn gọi là thảo dược, khác với những mô hình nuôi khác ở chỗ người nuôi bổ sung vào khẩu phần thức ăn nhiều loại thảo dược tốt có lợi cho sức khỏe của gà, góp phần thay thế hoàn toàn các loại kháng sinh và chất kích thích tố tăng trọng thường sử dụng trong quy trình nuôi gà bình thường. Nuôi gà thảo mộc là mô hình chăn nuôi kiểu mới không sử dụng kháng sinh, giúp cho thịt gà có hương vị thơm ngon, đảm bảo sức khỏe cho người tiêu dùng. Bà Cao Thị Ten (ấp 2, xã Phú Ngọc, huyện Định Quán) là người tiên phong trong việc nuôi gà thảo mộc ở tỉnh Đồng Nai.

Từ lâu, ngành chăn nuôi gia súc, gia cầm đã hướng tới nền chăn nuôi sạch, bền vững và xu hướng này trở nên khá phổ biến trên thế giới. Nắm bắt được xu thế đó và nhận biết nhu cầu thị trường luôn ưu tiên sử dụng sản phẩm sạch, chất lượng, từ năm 2011, bà Cao Thị Ten đã tiến hành nuôi thử nghiệm lứa gà thảo mộc đầu tiên.


Trang trại nuôi gà thảo mộc của bà Cao Thị Ten (ấp 2, xã Phú Ngọc, huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai).


Cây…