Chuyển đến nội dung chính

Lưu dân miền Trung khai phá đất Sài Gòn xưa



Khu vực Bến Nghé - nơi những cư dân miền Trung đầu tiên vào lập làng ấp. Ảnh: Tư liệu.
   Đối đầu thú dữ, khẩn hoang rừng rậm, những lưu dân từ Quảng Nam, Quảng Ngãi… đã biến vùng đất Sài Gòn Gia Định thành nơi trù phú - là đô thị bậc nhất nước sau 300 năm.

Vùng đất Nam Bộ đầu thế kỷ 17 được nhà truyền giáo phương Tây Alexandre de Rhodes miêu tả "quạnh hiu, hoang mạc, không có vật gì thuộc về sự sống". Còn cuốn Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn ghi nhận "từ các cửa biển Cần Giờ, Soài Rạp, cửa Tiểu, cửa Đại trở lên toàn là rừng rậm hàng nghìn dặm".
Nơi này bị hoang hóa do sự tan rã cơ cấu dân cư. Những nhóm người bản địa như Mạ, Stiêng, Khơme… sống thưa thớt tại một số vùng, trong đó có Sài Gòn ngày nay. Người dân cũng không bị ràng buộc bởi một chính quyền nào.
Theo Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, lưu dân miền Trung bắt đầu đến vùng Bến Nghé khai phá từ hơn 300 năm trước. Các gò đất cao ở Chợ Quán, gò Cây Mai, Bà Chiểu, Gò Vấp… đến Hóc Môn là nơi mà người Việt đến khai hoang, lập làng ấp đầu tiên.
Nhưng những điểm định cư chỉ rải rác, chủ yếu dọc theo sông rạch, nơi thuận lợi giao thông thuyền bè. Đất hoang, rừng rậm vẫn còn nhiều vì hầu hết họ là dân nghèo phiêu bạt, không có tài sản, phương tiện sản xuất.
Lưu dân miền Trung bỏ quê vào Nam vì khí hậu khắc nghiệt, chán cảnh chiến tranh liên miên, thuế má hàng chục khoản. Họ lại chịu nhiều ách áp bức, bóc lột của quan lại, cường hào địa phương.
"Di dân khẩn hoang gặp nhiều khó khăn ở vùng đất mới với bùn lầy nước đọng, muỗi mòng rắn rết… nhưng không sờn lòng vì dù sao thú dữ trước mặt cũng không ác bằng quan lại, vua chúa nơi quê nhà", biên khảo của nhà văn Sơn Nam, ghi.
Việc nộp thuế ở Sài Gòn Gia Định thuở đầu khá thoải mái vì chính quyền chưa tổ chức chặt chẽ. Lưu dân khai phá bao nhiêu ruộng đất chỉ cần khai báo với cấp trên. Quan lại cũng không xuống kiểm tra, xác minh con số thực tế.
Vùng Sài Gòn xưa là đất tốt lại ở ven biển nên lưu dân có thể đi ghe bầu từ miền Trung, theo các cửa sông vào khu đất tốt mà lập nghiệp. Ngoài huê lợi ruộng nương còn huê lợi tôm cá vì đánh lưới vốn là sở trường của dân Việt. Cũng nhờ đường biển thông ra Cần Giờ mà việc liên lạc về quê được thuận lợi.
Sau này, vì muốn tăng thực lực của Đàng Trong để đánh Đàng Ngoài, chúa Nguyễn bắt đầu chiêu mộ những người có của cải ở xứ Quảng Nam, các phủ Điện Bàn, Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Bố Chánh... đưa đi khẩn hoang ở Sài Gòn – Gia Định. Những di dân được tự tiện chiếm đất, mở vườn trồng cau, xây cất nhà cửa.
Cuối thế kỷ 17 bắt đầu ghi nhận sự di dân ào ạt từ miền Trung và khai phá vùng đất mới theo chính sách chiêu mộ này. Những điền chủ có tiền sẽ tổ chức công cụ, đưa dân lưu tán, bỏ quê quán, làng xã tha phương làm ăn. Đất khai phá được sẽ thuộc người bỏ tiền, lưu dân chỉ làm mướn dù trực tiếp cầm dao búa phá rừng, cầm cày vỡ ruộng.
Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh nhậm chức Kinh lược vào Nam sắp xếp hành chính. Ông lập ra phủ Gia Định gồm 2 huyện Phước Long và Tân Bình. Gia Định thời điểm này bao gồm cả khu vực Nam bộ với trung tâm hành chính, quân sự là Bến Nghé – Sài Gòn. Dân số toàn phủ khoảng 40.000 hộ, trung bình 5 người một hộ thì dân miền Nam khoảng 200.000 người.
Đây cũng là thời điểm Sài Gòn – Gia Định nhanh chóng thay da đổi thịt. Từ vùng hoang vu, rừng rậm đã chuyển thành đồng ruộng tươi tốt, làng xóm đông đúc. Hoạt động giao thương giữa các vùng miền cũng như quốc tế dần được mở rộng nhờ mạng lưới sông rạch chằng chịt.
Tra gốc gác những nhân vật nổi tiếng Sài Gòn và miền Nam xưa thì tổ tiên họ đều từ các tỉnh miền Trung vào lập nghiệp. Như Lê Văn Duyệt - Tổng trấn quyền uy nhất Sài Gòn, có ông nội là người Quảng Ngãi, thuộc lớp đầu tiên vào Nam khai hoang.
Bà Từ Dụ Thái hậu cùng dòng họ danh giá ở miền Nam cũng khởi nguồn từ ông cố nội là người Quảng Ngãi vào khai khẩn. Hay dòng họ của hổ tướng Sài Gòn Nguyễn Huỳnh Đức cũng đến đây từ rất sớm.
Ngoài lưu dân miền Trung, một số người Minh Hương không khuất phục nhà Thanh được chúa Nguyễn cho phép lưu trú ở Sài Gòn – Gia Định cũng góp phần phát triển vùng đất này. Tuy nhiên, theo một số nhà sử học, người Hoa chú trong giao thương là chính chứ không góp nhiều công sức trong cuộc khẩn hoang. Trong tâm họ lúc bất giờ vẫn mong mỏi một ngày trở về giành lại đất nước từ nhà Thanh.
Sau hơn 300 năm lịch sử, Sài Gòn - TP HCM hiện là đô thị của 13 triệu dân. Tình trạng kẹt xe, hạ tầng quá tải luôn là vấn đề nóng. Đô thị non trẻ này cũng từng một thời được xưng tụng là "Hòn ngọc Viễn đông".
Duy Trần (VNExpress)

Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

Làng nghề chày thớt Phú Long

Làng nghề chày thớt Phú Long ở khu phố Hòa Long, phường Lái Thiêu, thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương đã tồn tại và phát triển từ hơn nửa thế kỷ qua. Đến nay, cái chày, tấm thớt Phú Long không những được ưa chuộng trên thị trường trong nước mà đã vươn xa ra thị trường các nước như: Mỹ, Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản…
Lái Thiêu xưa vốn là vùng đất hoang sơ, có nhiều rừng nên nghề mộc nơi đây phát triển rất sớm nhờ nguồn nguyên liệu gỗ phong phú. Theo những người có kinh nghiệm làm chày, thớt ở Phú Long, người sáng lập ra làng nghề này là ông Hai Thiệt. Ban đầu, từ những khúc gỗ thừa của các xưởng mộc trong làng, ông mang về để tận dụng làm thớt. Sẵn nguồn nguyên liệu, lại nắm bắt nhu cầu của bà con trong vùng, ông Hai Thiệt làm thớt để bán, rồi truyền nghề lại cho con cháu sau này. Làng nghề dần được hình thành từ thời điểm những năm 1960 của thế kỷ trước và cũng để ghi công ông Hai Thiệt, người làng sau đó gọi ông là Hai Thớt.

Hiện làng nghề chày thớt Phú Long có hơn 20 cơ sở lớn, nhỏ làm việc …

CHÂN DUNG CÁC MỸ NHÂN SÀI GÒN TRÊN BÌA TẠP CHÍ VIỆT NAM TRƯỚC 1975

Cùng nhìn lại ảnh của các “hotgirl” Sài Gòn để thấy nét đẹp dung dị, dịu dàng những năm tháng cũ ấy. Tạp chí “Vietnam” là ấn phẩm quốc tế được phát hành ở Sài Gòn trước năm 1975 và có rất nhiều trang bìa chụp các người đẹp nổi danh khi ấy của đất phương Nam. Có thể kể đến những cái tên như ca sĩ nổi tiếng Phạm Thị Hiếu, hotgirl Sài Gòn Nguyễn Thi Kim Anh hay nữ nghệ sĩ Bạch Lan Thanh đều góp mặt ở đây. Hãy cùng nhìn lại các mỹ nhân thời xưa để thấy nét đẹp dung dị, dịu dàng của những năm tháng cũ ấy. Túy Phượng Nguyễn Thị Túy Phượng – người nhận được giải thưởngtrang phục đẹp nhất tại Liên hoan nhạc Pop tổ chức tại Sài Gòn ngày 30/1/1972. Túy Phượng tên thật là Nguyễn Thị Kim Phụng, sinh năm 1939 tại Bạc Liêu, cùng tuổi với các nữ tài tử: Thẩm Thúy Hằng, Kiều Chinh, Kim Vui và nữ nghệ sĩ Bích Sơn. Ở tuổi 14, 15 Túy Phượng đã được khán giả yêu thích qua những vai diễn nhí nhảnh, hồn nhiên. Đến tuổi 16, 17, khi nghề nghiệp đã định hình, diễn xuất có chiều sâu, Phượng thu hút người xem tr…

Nghề đắp phù điêu ở Thạch Xá

Là vùng đất nổi tiếng với những nghề thủ công truyền thống, xã Thạch Xá (huyện Thạch Thất, Hà Nội) còn được biết đến là nơi có những người thợ đắp phù điêu tài hoa. Những người thợ Thạch Xá được nhiều người biết đến qua công việc phục chế, tân tạo nhiều công trình văn hóa tâm linh ở Việt Nam. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Tuấn, một trong số người giữ gìn và phát triển nghề đắp phù điêu của Thạch Xá thì nghề đắp phù điêu có lịch sử cách đây khoảng 200 năm. Là người theo bố học nghề từ năm 13 tuổi, nghệ nhân Nguyễn Văn Tuấn với tài năng và kinh nghiệm hơn 40 năm đã trực tiếp thiết kế, phục chế, tôn tạo hàng trăm tác phẩm tại các công trình di tích lịch sử, văn hóa tâm linh được Nhà nước xếp hạng. Trong đó, tiêu biểu là phục chế đầu đao (chùa Tây Phương, Thạch Thất), đắp nổi Rồng chầu mặt nguyệt (chùa Thầy, Quốc Oai), phục dựng con giống cổ chùa Sóc Sơn, xây cột trụ và đắp hoa văn con giống tại chùa Hòe Nhai, một trong những di tích kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội...

Xơ giấy dó (còn gọi …