Thứ Tư, 1 tháng 3, 2017

Danh thần phải bỏ mạng vì tự ý sửa điểm bài thi để lấy lòng cấp trên

Mặc dù là người đỗ đại khoa, lại lập được nhiều công trạng cho triều đình trước đó nhưng vì tội sửa điểm bài thi mà ông bị khép vào tội chết. Đây có lẽ là hình phạt nặng nhất, hiếm thấy trong lịch sử.

Như đã đề cập ở kỳ trước trong bài Nghi án nhà bác học Lê Quý Đôn từng khiến thần đồng Việt chết yểu?, nhân vật thứ hai mà chúng tôi muốn nhắc đến trong loạt bài về những vụ gian lận chấn động nền khoa cử thời phong kiến là tiến sĩ Ngô Sách Tuân.
Mặc dù là người đỗ đại khoa, lại lập được nhiều công trạng cho triều đình trước đó nhưng vì tội sửa điểm bài thi mà ông bị khép vào tội chết. Đây được xem là hình phạt nặng nhất, hiếm thấy trong lịch sử khoa cử thời phong kiến Việt Nam.
Bỏ mạng vì muốn nịnh cấp trên
Ngô Sách Tuân (1648-1697) là người xã Tam Sơn, huyện Đông Ngàn (nay thuộc xã Tam Sơn, thị xã Từ Sơn, Bắc Ninh). Ông sinh ra trong một gia đình khoa bảng bậc nhất lúc bấy giờ. Bản thân gia đình Ngô Sách Tuân có cha và anh trai cùng đỗ tiến sĩ và làm quan to trong triều.
Ông đỗ tiến sĩ năm Bính Thìn (1676) đời Lê Hy Tông khi 29 tuổi, làm quan tới chức Lại bộ Hữu thị lang. Ấy vậy nhưng chỉ vì một sai lầm trong việc chấm bài thi mà cuộc đời cũng như danh tiếng của ông đã tiêu tan thành bọt nước. Không những phải mất mạng, Ngô Sách Tuân còn để lại một “vết đen” trong lịch sử khoa bảng nước nhà. Câu chuyện này đã được sử sách ghi lại khá tỉ mỉ.
Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục (quyển 34) chép lại nội dung câu chuyện này như sau: Lúc bấy giờ (tức năm 1696 – PV) Ngô Sách Tuân đương giữ chức Phó chủ khảo trường thi ở Thanh Hóa. Trước khi đi Thanh Hóa, Ngô Sách Tuân có đến gặp quan Tham tụng Lê Hy (ông này là người Thanh Hóa) để chào từ biệt.
Trong buổi gặp gỡ đó thì Ngô Sách Tuân mới biết trong đợt thi này, các con của quan Tham tụng cũng tham gia. Lê Hy bèn đem hình dáng giấy đóng quyển thi của các con mình cho Ngô Sách Tuân biết và có ý nhờ giúp đỡ. Vốn là người có hiềm khích với Lê Hy trước đây nên Ngô Sách Tuân cũng muốn nhân dịp này để xóa bỏ ân oán nên đã nhận lời.
Số là tháng 7/1694 Ngô Sách Tuân tố cáo Lê Hy lên triều đình về chuyện ông này lén lút đưa người con là Lê Thuyên và học trò là Tô Hinh vốn không có năng lực vào quan trường. Sự việc được tấu trình lên nhưng nhà vua xét thấy không đủ bằng cớ để kết tội Lê Hy nên đã giáng chức Ngô Sách Tuân. Hai người giữ mối hiềm khích kể từ đó.
Chính vì thế khi nhận được sự “gửi gắm” của quan Tham tụng, ông cũng muốn dựa vào việc này để hóa giải hận thù giữa hai bên. Tuy nhiên, trong kỳ thi đó các con Lê Hy không đỗ nên ông đã lấy những quyển thi bị đánh hỏng đó đưa cho các quan giám khảo, bảo họ phê lấy đỗ. Sự việc này không qua mắt được quan Đề điệu trường thi (tức quan chủ khảo - PV) là Phó đô ngự sử Ngô Hải. Tuy nhiên, ông này hứa sẽ giấu kín chuyện.
Thế nhưng việc này bị quan Tham chính là Phan Tự Cường phát giác bèn tâu lên. Triều đình giao cho các quan văn võ họp bàn, khép Ngô Sách Tuân vào tội giảo (nghĩa là bắt phải thắt cổ mà chết), Ngô Hải vì không biết lòng chính trực nên bị bãi chức, các quan giám khảo và phúc khảo đều bị phạt, còn Phan Tự Cường được thăng chức Thiêm đô ngự sử.

Nhà thờ họ Ngô Nguyễn làng Tam Sơn hiện nay, trong đó có thờ tiến sĩ Ngô Sách Tuân.

Rõ ràng kết cục đau lòng của vị tiến sĩ trên không khỏi khiến hậu thế dấy lên những niềm bi cảm. Người ta trách ông thì ít mà thương ông thì nhiều. Ông Ngô Sách Viện, người trông nom nhà thờ dòng họ Ngô Nguyễn làng Tam Sơn hiện nay cho biết: “Làng Tam Sơn chúng tôi có 17 người đỗ đại khoa từ phó bảng cho đến trạng nguyên. Trong số đó có 8 người họ Nguyễn và 9 người họ Ngô.
Làng có trạng nguyên Ngô Miễn Thiệu và tiến sĩ Nguyễn Gia Mưu là rất nổi tiếng. Cụ Ngô Miễn Thiệu là người có công dìu dắt cụ Nguyễn Gia Mưu trên con đường học vấn, sau lại gả con gái cho làm vợ. Vì thế sau khi thành đạt, cụ Mưu muốn tưởng nhớ công ơn của người cha vợ nên con cái đều được đổi sang họ Ngô. Từ đó mà họ Ngô làng Tam Sơn có hai chi nhánh lớn là Ngô Nguyễn và Ngô Sách. Cụ Ngô Sách Tuân thuộc chi họ Ngô Sách chúng tôi.
Riêng về câu chuyện của cụ Ngô Sách Tuân thì chúng tôi cũng được nghe kể lại ít nhiều. Tôi không rõ người đời sau đánh giá về cụ như thế nào nhưng với con cháu chúng tôi, cụ vẫn là một tấm gương sáng ngời cho tinh thần hiếu học và thành đạt”.
Tội nhân hay chỉ là nạn nhân của trò chơi quyền lực?
Thực tế là các sử gia phong kiến đã có những nhận định khá sắc sảo về trường hợp của tiến sĩ Ngô Sách Tuân. Họ không bênh vực cho hành vi gian lận của ông nhưng rõ ràng, cái nhìn của họ vẫn có nét đồng cảm, thậm chí là thông cảm.
Các sử gia nhà Nguyễn sau khi chép lại sự việc trên có bàn như sau: “Lê Hy làm Tể tướng một nước, thế mà lại gởi gắm con mình cho viên quan giữ việc chấm thi và (Ngô) Sách Tuân xu nịnh với riêng bậc đại thần mà mình nhận lời kí thác, đặt trong phép nước mà xét thì tội hai người như nhau. Vậy mà chỉ mình (Ngô) Sách Tuân bị trị còn cha con Lê Hy thì không ai xét hỏi gì đến, như thế thì còn gọi là phép nước làm sao được nữa! Phan Tự Cường biết hạch tội (Ngô) Sách Tuân mà không một lời nào đả động đến Lê Hy, thế thì so với người nịnh hót Lê Hy cũng chẳng hơn kém nhau bao nhiêu. Vậy (Phan) Tự Cường cũng cùng một loại với (Ngô) Sách Tuân mà thôi”.
Nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần, Trưởng khoa Việt Nam học, Trường đại học Bình Dương đã từng viết những lời nhận xét tâm huyết về trường hợp của tiến sĩ Ngô Sách Tuân. Ông cho rằng kỳ thi Hương năm đó (tức năm 1696) kẻ đỗ cao nhất cũng chỉ là Cử nhân nhưng mà nó lại đánh hỏng một cách thảm hại nhân cách của bốn vị tiến sĩ lừng danh là: Lê Hy, Ngô Sách Tuân, Phan Tự Cường và Ngô Hải.

Nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần

Ông viết: “Chư vị sử gia thời Nguyễn, sắc sảo thì quả là thật sắc sảo, song chừng như chư vị chỉ muốn mượn lời cẩn án để kí thác chút tâm sự với thời cuộc đó thôi. Tự cổ, búa rìu của phép nước vẫn giáng từ trên xuống, có đâu lại vung từ dưới lên, vung lên như thế, lỡ bay đầu Tể tướng, bay luôn đầu cả Chúa lẫn Vua, thiên hạ như gà con mất mẹ, biết nương tựa vào đâu.
Vả chăng, vung lên lâu ngày quen tay thành tật, chư vị ngồi trong kinh thành, nhỡ bị họa lây thì lấy ai mà viết sử? Kẻ hậu sinh này viết tới đây, ngẩn ngơ mà tình cờ dừng lại, ngắm mãi cái gì đen đen trong trang sử cũ, một lúc sau mới chợt nhận ra đó chính là xác tiến sĩ Ngô Sách Tuân đang treo lủng lẳng, khô như một nét sổ của trang chữ Hán lạnh lùng”.
Bày tỏ lòng thương cảm cho số phận của một danh sĩ, nhà sử học này tuy không trực tiếp nói ra nhưng ai cũng hiểu rằng, lỗi của tiến sĩ Ngô Sách Tuân không hẳn chỉ là việc tự sửa điểm mà thôi. Trò chơi quyền lực cũng như những đấu đá chính trị và những thăng trầm của thời cuộc đã biến ông thành nạn nhân, phải “giơ đầu chịu báng”.
Chính vì thế nếu cái chết của ông đáng trách một thì hậu thế lại thương cảm gấp mười. Trong lời nhận xét của nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần, chúng ta đều có thể nhận ra niềm bi cảm đó. Ông viết: “Mạo muội dịch ra quốc ngữ, lại nhìn kĩ lần nữa, thì chao ôi, cái xác treo lủng lẳng ấy bay vào trang đánh máy, chẳng khác gì cái dấu chấm than. Hóa ra, dấu chấm hết cuộc đời của tiến sĩ Ngô Sách Tuân lại là dấu chấm than”.
Tiến sĩ Ngô Sách Tuân sinh ra trong một gia đình khoa bảng bậc nhất
Ông Ngô Sách Viện, người trông nom đền thờ họ Ngô Nguyễn làng Tam Sơn cho biết: “Gia đình của cụ Ngô Sách Tuân là một gia đình khoa bảng hiếm có. Cha của cụ Tuân là cụ Ngô Sách Thí, đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Hợi năm 1659 đời Lê Thần Tông. Người anh trai là cụ Ngô Sách Dụ cũng đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn năm 1664 đời Lê Huyền Tông khi mới 25 tuổi. Sau này, người con trai của cụ Tuân là cụ Ngô Sách Hân tiếp tục đỗ Thám hoa, khoa Tân Sửu năm 1721 đời Lê Dụ Tông khi mới 32 tuổi”.

Phạm Thiệu

Về Cố đô tìm bí mật làng mây tre đan Bao La

Cùng đi tìm bí quyết tạo nên những sản phẩm mây tre đan nổi tiếng của làng Bao La, Quảng Phú, Quảng Điền, Thừa Thiên Huế
Theo VTV

Phượt phố đêm Sài Gòn

Một đêm lang thang ở TP.HCM, bạn sẽ hiểu được tại sao nơi đây được xem là thành phố không bao giờ ngủ.
Theo VTV

Còn đó những nghề xưa vẫn lặng lẽ bên Sài Gòn hoa lệ

Dạo một vòng quanh TP.HCM hay một con phố quen thuộc nào đó, bạn sẽ bắt gặp những ký ức xưa qua những con người vẫn đang cặm cụi làm nghề.
Theo VTV

Theo dấu xưa, chuyện cũ: Từ Lầu ông Tư đến đỉnh Hòn Bà


Lầu ông TưẢNH: TƯ LIỆU
Hai địa danh gắn với cuộc đời và sự nghiệp của bác sĩ Alexandre Yersin tại Nha Trang là Lầu ông Tư và Hòn Bà: một làm nơi ông ở, một làm chỗ ông nghiên cứu khoa học.
Giữa hai nhánh sông Cái nổi lên một cồn đất, gọi là xóm Cồn. Bác sĩ Alexandre Yersin (1863 - 1943) trở thành vị “thành hoàng” của làng chài này gần một thế kỷ. Lầu ông Tư, tức nhà ở của Yersin, chỉ cách xóm Cồn một con đò ngang vài mươi sải nước.
Ân nhân của làng
Theo nhà nghiên cứu văn hóa Quách Giao, con trai cố thi sĩ Quách Tấn thì ngay chỗ Lầu ông Tư nguyên là một cái bót của người Pháp được bác sĩ Yersin mua lại và cất ngôi nhà 3 tầng, nằm sát mép biển. Từ ngôi nhà này, vị bác sĩ của người nghèo ấy đã “kết bạn” với xóm Cồn bằng việc khám và chữa bệnh cho dân. Cũng từ đây, Yersin đi làm hằng ngày bằng xe đạp vào Viện Pasteur Nha Trang cách đó chừng 500 m hoặc đi thuyền theo sông Cái rồi ngược Hòn Bà bằng ngựa.
Xóm Cồn là nơi mà dân tứ chiếng ở các tỉnh Trung bộ vào đây trú ngụ từ hàng trăm năm trước. Họ “lập làng” từ những chòi lá dựng tạm qua đêm của những ngư phủ đánh cá trên sông Cái hoặc đánh lưới ven bờ trong vịnh Nha Trang. Ngày nay, mỗi mét vuông đất của xóm Cồn có khi có giá cả chục triệu đồng, nhưng từ thời Yersin còn khám bệnh cho dân nghèo làng chài thì xóm Cồn chỉ là nơi nuôi dê, nên nó còn có một tên nữa là “cồn Dê”. Gần một trăm năm trước mà có bác sĩ đến tận nhà khám bệnh thì ngay cả bây giờ, nhiều gia đình nghèo cũng phải nằm mơ.
Cách đây mấy năm, đạo diễn Phạm Việt Tùng, tác giả của những thước phim tài liệu nói về trận Điện Biên Phủ trên không, có làm một cuốn phim về bác sĩ Yersin nhân 100 năm thành lập ĐH Y Hà Nội, vì Yersin là hiệu trưởng đầu tiên của ngôi trường này. Trong phim có đoạn nói về những tháng năm bác sĩ Yersin sống ở Nha Trang. Cảnh phim ấn tượng nhất không phải là Yersin đạp xe đi làm trên đường phố Nha Trang mà là cảnh ông khám bệnh cho dân xóm Cồn và người dân đưa tiễn lúc ông tạ thế, kéo dài những 3 cây số trên sông Cái!
Theo dấu xưa, chuyện cũ: Từ Lầu ông Tư đến đỉnh Hòn Bà - ảnh 1
Alexandre Yersin
Trong di chúc gửi lại các cộng sự của mình, vị bác sĩ được người dân phong “thánh” này căn dặn rằng không được tổ chức đám tang linh đình, tài sản còn lại thì hiến cho Viện Pasteur Nha Trang, đặc biệt, khi chôn thì đặt ông nằm úp mặt vào đất, hai tay giang ra để ông được ôm trọn mảnh đất này.
Các cộng sự đã làm “trái lời” ông, dù họ không hề muốn thế. Một đám tang to chưa từng có đã diễn ra. Dân xóm Cồn đã khóc như chính những người thân yêu nhất của gia đình họ giã biệt trần thế. Hàng chục chiếc thuyền đánh cá của ngư phủ, chở theo cả dân xóm Cồn đưa tiễn vị thần hoàng của làng về tận Suối Dầu - nơi trang trại thực nghiệm của bác sĩ Yersin. Vì vậy, sẽ không ngạc nhiên khi thấy dân xóm Cồn, nhà ai cũng lập một bàn thờ để thờ Yersin, rồi hằng năm cứ đến ngày 1.3, cả xóm Cồn đều giỗ vị ân nhân của làng mình.
Trên đỉnh Hòn Bà
Hòn Bà cách Nha Trang gần 60 cây số về hướng đông nam. Ngọn núi cao 1.578 m so với mực nước biển này đã mê hoặc Yersin sau 4 ngày đêm đi thuyền lẫn leo núi để đặt chân lên đỉnh của nó. Một thế giới đầy mê hoặc níu chân vị bác sĩ kiêm nhà thám hiểm một thời tại đỉnh Hòn Bà này. Sau chuyến thám hiểm, ông dùng toàn bộ số tiền có được từ các giải thưởng khoa học để mở một con đường từ Suối Dầu - trại thực nghiệm của ông, lên đỉnh Hòn Bà dài 30 km, đồng thời di thực các loại thực vật và động vật lên đây.
Ông cũng cho xây một ngôi nhà bằng gỗ giống kiểu nhà bên Thụy Sĩ quê hương ông để làm nơi ra vào mỗi khi lên đó. Trong rất nhiều loài cây mà ông mang lên đỉnh Hòn Bà để trồng thử nghiệm, có một giống cây đã lưu vào sử sách vì chính nó mở ra một chân trời nghiên cứu và chữa bệnh hữu hiệu cho người dân bản địa, luôn lấy rừng làm nhà ở cho mình nên hay mắc căn bệnh này. Đó là cây canh ki na sản xuất ra loại thuốc ký ninh chữa bệnh sốt rét.
Dấu vết của những mày mò, nghiên cứu từ 100 năm trước của vị bác sĩ trên đỉnh Hòn Bà vẫn còn nguyên vẹn như chưa hề có quãng thời gian một thế kỷ lướt qua đây. Khắp bốn bề chung quanh ngôi nhà gỗ ấy là những chiếc máng được làm bằng xi măng dùng để trồng các loài cây thực nghiệm.
Chỉ khác một điều, hậu thế đã thay những loài cây được ông trồng từ trăm năm trước bằng những bồn hoa xinh xắn, có họ hàng với miền hoa xứ lạnh Lang Biang - nơi cũng được chính Yersin khám phá trước khi đặt chân lên đỉnh Hòn Bà. Riêng có một cây, do chính tay ông trồng, giờ trở thành nhân chứng cho những gì mà vị bác sĩ lừng danh từng có mặt nơi đây. Đó là cây chè cổ thụ, nằm cách ngôi nhà gỗ không xa. Du khách có thể thưởng thức vị chát của chè nếu có nhã ý đề xuất được sở hữu “một ấm chè” với người cai quản khu di tích này.
Bác sĩ Yersin đã rời cõi tạm 73 năm trước. Lầu ông Tư giờ cũng không còn nữa mà thay vào đó là nhà nghỉ dưỡng 378 của Bộ Công an. Xóm Cồn đã mang một tên gọi mới là cồn Nhất Trí... Hình bóng của vị bác sĩ tài hoa vẫn luôn trong tâm tưởng của người dân nơi này.
Trần Đăng

Theo dấu xưa, chuyện cũ: Mặt đầm xưa nổi chợ


Đầm Én khi chưa lấpẢNH: TƯ LIỆU
Chợ Đầm - một trong những điểm đến nổi tiếng của Nha Trang ngày nay, được hình thành trên một đầm sâu và rộng, gắn với những câu chuyện nhuốm màu huyền thoại và trữ tình.
Chúng tôi hẹn nhà nghiên cứu văn hóa Quách Giao, 83 tuổi, tại tư gia ở đường Bến Chợ (TP.Nha Trang). Đúng như tên đường, từ căn nhà của ông, chỉ bước ra cổng là đến chợ Đầm. “Khi chợ chưa được xây lên, trước nhà tôi là một đầm lầy rộng, nước ngập sâu. Trên bờ có trồng liễu, đặt ghế đá cho người dân và khách ngồi ngắm cảnh. Cha tôi (tức cố thi sĩ Quách Tấn - PV) thường chọn nơi đây tâm sự cùng bạn thơ, trong đó có Chế Lan Viên, Bích Khê, Yến Lan...”, ông Quách Giao nhớ lại.
Theo một số tư liệu, đầm này xưa có tên đầm Xương Huân, còn gọi là đầm Én, vì là nơi có nhiều chim én trú. Tương truyền, thuở sơ khai, vùng này có một con vật (gọi là con cù) khổng lồ ngủ vùi trong lòng đất. Khi bà Thiên Y A Na giáng trần, sấm chớp nổi lên, đất trời rung chuyển làm cho con cù tỉnh giấc, nó vùng dậy và bơi ra biển. Dấu vết mà nó để lại là một đầm nước mênh mông, nằm cạnh con sông Cái. Còn theo các nhà nghiên cứu, đầm Én được hình thành là do xưa kia dòng sông Cái rộng lớn và lưu lượng mạnh, mùa lũ nước không kịp chảy ra biển nên xoáy vào nội địa. Theo năm tháng, dòng sông dịu dần, lòng đầm lặng yên. Trước khi lấp đầm xây chợ, đầm này trở thành cửa ngõ giao thương sôi động với nhiều thuyền đưa hàng từ Diên Khánh xuôi theo sông Cái về Nha Trang buôn bán.
Nhà nghiên cứu Quách Giao cho biết trước đây đầm Én là một thắng cảnh của Nha Trang và miêu tả: “Những chiếc thuyền nối tiếp nhau vào bến, chậm chậm, êm êm. Trên mặt đầm từng vệt nước kéo dài theo đáy thuyền như những dải lụa trên nước. Mùa thu, thuyền đi trong mưa phùn, quang cảnh mờ mờ như tranh thủy mặc. Đêm trăng, mặt đầm chỗ đọng như rong phủ, chỗ sáng như bạc và trăng nổi giữa đầm như quả châu lóng lánh. Vậy nên khách đến Nha Trang mùa hạ ưa nằm nơi bãi biển, mùa thu thì thích ngồi trầm ngâm bên cạnh đầm”.
Theo dấu xưa,  chuyện cũ: Mặt đầm xưa nổi chợ
Chợ Đầm tròn ngày nay với mái hình hoa senẢNH: NGUYỄN CHUNG
“Nóc chợ trổ hoa sen”
Đầm Én chỉ còn trong ký ức kể từ khi chợ mới được xây dựng bề thế, đặt tên là chợ Đầm. Theo tài liệu mà Ban Quản lý chợ Đầm cung cấp, từ khoảng năm 1908, Nha Trang đã có khu chợ hình thành ở cuối đầm Én (gần đường Phan Bội Châu ngày nay). Qua thời gian, dân cư đông đúc, bạn hàng buôn bán lấn ra ngoài lòng đường, việc xây cất nhà dọc ven đầm trở nên rất lộn xộn. Vì thế, chính quyền địa phương đã bàn đến việc xây chợ mới. Công tác khởi sự là ngày 12.4.1969 với việc thổi cát lấp đầm do Nha Thủy vận Sài Gòn phụ trách. Mất 6 tháng, người ta đã cho thổi 350.000 m3 cát để bao trùm diện tích đầm rộng gần 7 mẫu. Sau khi san ủi, đo đạc, chiều 12.12.1969, viên đá đầu tiên được đặt lên bãi cát mênh mông, đánh dấu cho việc xây cất chợ Đầm và đến ngày 22.2.1972, công tác xây chợ hoàn tất. Đầm Én mất hẳn dấu vết.
Tuy vậy, ký ức về đầm Én vẫn còn đọng lại trong lòng nhiều người Nha Trang. Nhà thơ Giang Nam nhớ lại, do đầm Én rộng nên rất thoáng mát, nước đầm trong và sạch vì lên xuống theo triều nước sông Cái. Chiều tối, nhiều người dân và du khách tản bộ quanh đầm, rồi trò chuyện trên những ghế đá, hóng mát hoặc ngắm cảnh mặt đầm lênh láng buồn, đưa mắt theo những cánh én chập chờn. Khi đầm không còn nữa, những đàn én bay rợp trời, rồi tản mát, ngày một thưa dần và thôi không quay lại chốn cũ nữa.
Nhà nghiên cứu Quách Giao vẫn nhớ quanh đầm Én có 12 bến nước, mỗi bến lại đón nhận thuyền cập mang theo từng loại hàng. Ông kể tiếp: “Có lần hai nhà thơ Chế Lan Viên và Yến Lan đến bến Đình vào đêm trăng mùa thu, Quách Tấn ngâm bài Đêm thu nghe quạ kêu của ông, trong đó có câu: Trời bến Phong Kiều sương thấp thoáng/Thu sông Xích Bích nguyệt mơ màng. Chế Lan Viên và Yến Lan càng thấy thú vị trong khung cảnh nên thơ, nên bảo nhau gọi bến Đình là bến Phong Kiều”.
Quãng thời gian người ta lấp đầm trùng hợp với lúc nhà thơ Quách Tấn bị bệnh, hư một con mắt. Trong bài Tương quan của ông có câu: “Đầm Xương Huân bị lấp/Mắt mình mờ một con”. Nói về tình cảm của cha mình với đầm Én, nhà nghiên cứu Quách Giao cho biết thêm, trước khi xây chợ Đầm, có vị kiến trúc sư đã đến thăm Quách Tấn và nhân buổi mạn đàm có nhắc đến đồ án xây dựng khu chợ. Quách Tấn góp ý rằng nếu vì công việc kiến thiết thành phố mà phải lấp đầm thì nên để lại vết tích của đầm xưa cho thế hệ mai sau biết đến. Suy nghĩ của Quách Tấn trùng khớp với ý tưởng của những người thiết kế khu chợ. Sau đó, chợ Đầm được xây dựng có hình thể tròn, mái xếp hình chữ V, tượng trưng cho bông hoa sen nở trên mặt đầm.
Sau khi chợ Đầm hình thành, nhà thơ Quách Tấn đã làm bài thơ Bóng chợ Đầm: Mặt đầm xưa nổi chợ/Nóc chợ trổ hoa sen/Nhụy phấn trăng vàng kết/Đài hương mây trắng chen/Mơ màng sương ánh tuyết/Thấp thoáng bến neo thuyền/Chi ngại đời dâu bể/Nhàn duyên náo cũng duyên.
Nguyễn Chung

Theo dấu xưa, chuyện cũ: Chùa Cổ Lễ và huyền tích cởi áo cà sa ra trận

Chùa Cổ Lễ tại Nam ĐịnhẢNH: VĂN ĐÔNG
Không chỉ có kiến trúc độc đáo, chùa Cổ Lễ còn đi vào sử sách của Phật giáo với sự kiện khi đất nước binh đao, 27 nhà sư ở đây đã cởi áo cà sa, khoác chiến bào ra trận.
Lâu đài thờ phật
Theo truyền thuyết dân gian và tài liệu lịch sử, chùa Cổ Lễ (TT.Cổ Lễ, H.Trực Ninh, tỉnh Nam Định) được xây dựng từ thế kỷ 12 dưới thời vua Lý Thần Tông, thờ Phật và Đức thánh tổ Nguyễn Minh Không.
Chùa Cổ Lễ trước đây có kiến trúc bằng gỗ, trải qua thời gian bị xuống cấp nghiêm trọng. Năm 1902, Sư tổ Phạm Quang Tuyên về trụ trì và tiến hành tái thiết chùa với lối kiến trúc mới. Bắt đầu từ đây, chùa Cổ Lễ được biết đến là một trong những danh lam thắng cảnh nổi tiếng của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng với quần thể kiến trúc độc đáo có một không hai ở VN. Trên diện tích rộng 9 mẫu, các tòa tháp, cung, điện, được thiết kế theo lối: tiền Phật, hậu Thánh. Trong đó, điểm nhấn kiến trúc mang tính biểu tượng của chùa Cổ Lễ chính là tòa tháp cổ Cửu Phẩm Liên Hoa được dựng trước lối vào chùa. Tháp cao 32 m với 64 bậc, xoáy trôn ốc lên tới đỉnh, được xây dựng hoàn toàn bằng các vật liệu cổ truyền như vôi, gạch, cát, mật... Tháp có tiết diện hình bát giác với nhiều nét kiến trúc độc đáo.
Từ tháp Cửu Phẩm Liên Hoa, bước qua cây cầu cuốn, du khách sẽ được chiêm ngưỡng một quần thể chùa Cổ Lễ độc đáo với sự kết hợp khéo léo giữa các yếu tố kiến trúc cổ truyền với lối kiến trúc Gô tích, được cấu tạo theo thế cửu trùng - gồm chín tòa khác nhau, nhiều tòa ngang dãy dọc liên kết thành một khối và đều được xây dựng bằng vật liệu vôi, cát và mật.
Ảnh: Văn Đông
Đại tá Đinh Thế HinhẢNH: VĂN ĐÔNG
Cởi áo cà sa, khoác chiến bào
Đại đức Thích Tâm Vượng, Phó chủ tịch Giáo hội Phật giáo tỉnh Nam Định, người đã trụ trì chùa Cổ Lễ qua nhiều năm cho biết: “Trong các thời kỳ chiến tranh, rất nhiều nhà sư ở chùa Cổ Lễ nói riêng và các chùa ở Nam Định xung phong nhập ngũ. Nhưng sự kiện cả 27 nhà sư từ chùa Cổ Lễ cùng cởi áo cà sa để đi cứu nước thì chỉ có ở đây, tạo thành một huyền tích về tinh thần “đạo nhập đời” cũng như tinh thần yêu nước của phật tử VN”.
Tại chùa hiện nay còn nhiều dấu tích về sự kiện này, nhưng những ghi chép của đại tá Đinh Thế Hinh (90 tuổi, quê ở làng Liêu Thượng, xã Xuân Thành, H.Xuân Trường, Nam Định, hiện trú tại nhà 302, E3, khu tập thể Thanh Xuân Bắc, Q.Thanh Xuân, Hà Nội), nguyên nhà sư - pháp danh đại đức Thích Pháp Lữ, một trong 27 tăng ni chùa Cổ Lễ khởi nguyện xung kích vào đội quân “Nghĩa sĩ phật tử” đã thể hiện rất chi tiết về sự kiện này.
Đại tá Đinh Thế Hinh sinh ra trong một gia đình cách mạng, có truyền thống yêu nước. Năm 13 tuổi, ông xuất gia tu tại chùa Một (xã Liêu Thượng, H.Xuân Trường, Nam Định). Sau đó, ông theo học đạo Phật tại chùa Quán Sứ (Hà Nội), chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), chùa Côn Sơn (Hải Dương), rồi về chùa Cổ Lễ. Hồi ký của ông ghi: “Cuối năm 1946, giặc Pháp tiến hành chiếm đóng các tỉnh, thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định... Thế nước lâm nguy, Hồ Chủ tịch ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến hiệu triệu toàn dân tộc, đứng lên chống giặc ngoại xâm cứu nước. Hòa thượng Thích Thế Long, khi đó là trụ trì chùa Cổ Lễ (sau này là Phó chủ tịch Hội Phật giáo VN), cho gọi tôi (Thích Pháp Lữ) và đại đức Thích Trí Không lên thư phòng, hỏi: “Chúng ta là người xuất gia, phụng đạo nhưng đều mang dòng máu tiên - rồng. Quốc gia lâm nguy, Phật pháp bất ly thế gian pháp, các con có sáng kiến gì không?”. Ngay lập tức, cả 2 vị đệ tử của hòa thượng Thích Thế Long đồng lòng đề nghị: “Thời loạn nay, việc tu hành cũng chẳng thể yên. Mong sư phụ làm lễ “giải pháp y”, thành lập đội nghĩa sĩ phật tử, cho phép các tăng ni tạm rời cửa thiền ra chiến trường đánh giặc”.
Được hòa thượng Thích Thế Long đồng ý, đúng 8 giờ 30 ngày 27.2.1947, sau lễ chào cờ trang trọng, 27 nhà sư đến từ các chùa trong khu vực gồm 25 sư nam và 2 ni cô Đàm Nhung, Đàm Lân xếp hàng ngang trước bàn thờ Tam bảo nơi lập lễ đài. Hòa thượng Thích Thế Long đỡ 27 tấm áo cà sa đặt trước bàn thờ Phật, đội mũ gắn sao vàng lên đầu 27 nhà sư để thành lập một đơn vị gồm 27 chiến sĩ vệ quốc đoàn trực thuộc Trung đoàn 34.
Trong những trận giao chiến với quân Pháp, bảo vệ TP.Nam Định, cố thủ cao điểm Non Nước (Ninh Bình), đơn vị “Nghĩa sĩ phật tử” chiến đấu dũng cảm, lập công xuất sắc. 12 vị sư - chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. 15 người còn lại, vài người ở lại con đường quân ngũ như đại tá Đinh Thế Hinh hoặc trở về đời thường, còn lại hầu hết đều quay về chùa, tiếp tục con đường tu hành. Tại chùa Cổ Lễ hiện nay, ngoài lưu giữ một số kỷ vật của nhà sư - chiến sĩ trong phòng truyền thống, nhà chùa đã khắc lên bia đá bài phát nguyện của 27 nhà sư trước lúc lên đường:
Cởi áo cà sa khoác chiến bào/Tuốt gươm, bồng súng diệt binh đao 
Ra đi quyết rửa thù cứu nước/Vì nghĩa quên thân, hiến máu đào.
Văn Đông

Theo dấu xưa, chuyện cũ: Thăng trầm đền thờ Thủ khoa Nghĩa

Khu đền thờ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa tại Cần ThơẢNH: HOÀNG PHƯƠNG
Đền thờ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa hiện tọa lạc tại Q.Bình Thủy (TP.Cần Thơ), là một công trình hoành tráng được xây dựng ngay tại khu mộ cũ. Ít người biết nơi an nghỉ cuối cùng của cụ trải qua không ít thăng trầm, biến đổi theo những biến động thời cuộc.
Đền thờ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa nằm trong khuôn viên rộng khoảng 10.000 m2, gần trung tâm thành phố, cổng tam quan nổi bật với cổng chính 2 tầng lợp ngói ống, chạm trổ tinh tế. Bên trong có các công trình gồm ba tòa nhà lớn, chính giữa là nhà thờ, bên trái nhà trưng bày, bên phải nhà khách và một nhà bia ngay cổng vào tóm tắt tiểu sử công đức của cụ.
Khánh thành vào năm 2013, khu đền thờ được xây dựng theo lối cổ. Mái ngói màu xanh lưu ly trên đỉnh gắn cặp cá hóa long, bốn góc mái thiết kế biểu tượng cánh chim phượng đang bay. Cột cái của nhà thờ được sơn màu nâu đỏ; các bao lam chạm trổ công phu. Bệ thờ đặt tượng của cụ, hai bên có đôi chim hạc đứng hầu.
Theo ông Lê Văn Hoằng, người gắn bó với khu đền thờ từ hơn 40 năm trước, ngôi mộ xưa của cụ Bùi Hữu Nghĩa được xây dựng vào năm 1872 bằng đá ong, nằm trong khu vườn Đốc phủ Dương Thân Hỷ. Trước mộ có tấm bia đá do con trai cụ là Bùi Hữu Tú dựng. Khoảng năm 1942, Hội Khuyến học Cần Thơ đứng ra trùng tu. Sau nhiều năm, mộ bị sụp đổ, vỡ thành nhiều mảng, bia mộ xiêu vẹo. Giai đoạn chiến tranh, dân tứ xứ tản cư về đây ở, khu vực quanh mộ người ta tận dụng đất trồng rau cải. Dọc theo đường dẫn vào mộ, nhà cửa mọc lên mỗi lúc một nhiều. Mỗi năm một lần, chỉ có học sinh Trường Phan Thanh Giản và Hội Khuyến học Cần Thơ đến viếng, dọn dẹp làm cỏ.
Đến năm 1974, sau khi TX.Cần Thơ thành lập Quận Nhứt, ông Lê Văn Giàu từ Ô Môn đổi về đây làm quận trưởng. Là người rất quan tâm đến lịch sử địa phương nên ông đã cho tìm kiếm các di tích xưa trong tỉnh lập đồ án phục hồi lại. Tìm được mộ cụ thủ khoa, ông đứng ra lập Ban kiến thiết tập hợp thân hào nhân sĩ và bà con xung quanh lo việc xây dựng đền thờ. Lúc này ông Hoằng còn trẻ, được phân công theo dõi sổ sách tài chính cho Ban kiến thiết.
Ông Hoằng kể tiếp: “Khi khởi công, quận trưởng còn huy động cả lính tráng ở quận, xã phụ việc xây cất. Vì vậy chỉ trong vòng mấy tháng, đền thờ cụ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa được xây dựng xong. Gọi là đền thờ, nhưng quy mô rất khiêm tốn, khoảng non 20 thước vuông, cất phía sau ngôi mộ cụ chừng vài thước. Trước cửa đền thờ có đôi liễn viết chữ quốc ngữ: Ngòi bút Nghi Chi rồng phụng cao bay châu ngọc sắc/Tấm gương Hữu Nghĩa trời trăng ngời chiếu nước non tình”. (Nghi Chi là hiệu của cụ Nghĩa). Theo ông Hoằng, câu đối này do nhóm Hưng cổ Văn đàn ở Cần Thơ biên soạn.
Sau năm 1975, ngôi đền cụ thủ khoa đã trải qua hơn 10 năm không được cúng bái. “Đến năm 1987, chính quyền địa phương tổ chức hội thảo khoa học nhân kỷ niệm 180 năm ngày sinh của cụ, trong đó khẳng định công lao của cụ, từ đó việc cúng bái mới chính thức được tổ chức. Nhưng lúc này điều kiện rất khó khăn. Tôi và các thành viên trong Ban khánh tiết phải đi mướn nhạc lễ Cao Đài, mượn học trò lễ đình Bình Thủy đến thực hành nghi lễ. Hôm trước tổ chức rước linh vị cụ từ chùa Nam Nhã về, cúng xong trả linh vị về chùa để hôm sau cúng giỗ. Hồi đó, chưa có tiền sắm kiệu nên linh vị phải để trên khay bưng đi bộ. Thấy việc rước sách nặng nề, một người hảo tâm đặt làm cái kiệu 8 người khiêng, sau đóng thành xe kiệu tiện lợi hơn. Hiện chiếc kiệu này để tại chùa Nam Nhã”, ông Hoằng cho biết.
Hiện nay, tới ngày giỗ cụ hằng năm, người dân từ các nơi về dự rất đông. Còn ngày thường, vào thứ bảy, chủ nhật có khoảng vài trăm khách tới viếng. Về phần mộ của cụ bà Nguyễn Thị Tồn, theo ông Hoằng, vào năm 1974, Ban xây dựng có cử người ra Biên Hòa tìm. Nhưng sau này, do dân cư phát triển, ngôi mộ bị thất lạc. Còn ngôi mộ nằm cạnh mộ cụ hiện nay là mộ giả.
Vị quan thanh liêm, chính trực
Cụ Bùi Hữu Nghĩa sinh năm 1807 tại làng Bình Thủy (nay thuộc P.Bình Thủy, TP.Cần Thơ) trong một gia đình làm nghề chài lưới. Năm 1835, Bùi Hữu Nghĩa đỗ thủ khoa kỳ thi Hương ở Gia Định và được bổ nhiệm làm quan Tri huyện ở Biên Hòa; sau đó kết duyên với Nguyễn Thị Tồn, là con gái trong gia đình đã cưu mang ông ăn học. Ít lâu sau, cụ chuyển về trấn nhậm ở phủ Trà Vang (Trà Vinh).
Ở Trà Vinh, cụ bênh vực người nghèo, đối đầu với bọn quan tham trong vụ án Láng Thé nên bị họ khép tội chết. Vợ cụ đón ghe bầu ra Huế kêu oan. Sau đó, bà đã thành công trong vụ kiện, cụ Bùi được tha tội tử hình.
Khi thực dân Pháp đánh chiếm ba tỉnh miền Tây Nam kỳ, Bùi Hữu Nghĩa xin từ quan về quê dạy học, làm thơ, bốc thuốc chữa bệnh cho dân, bí mật giúp nghĩa quân Phan Tôn, Phan Liêm và làm cố vấn cho nghĩa quân Đỗ Thừa Luông, Đỗ Thừa Tự ở Cần Thơ... Ngày 21 tháng 01 năm Nhâm Thân (1872), cụ qua đời sau cơn bệnh nặng.
Bùi Hữu Nghĩa còn là một nhà thơ nổi tiếng, đặc biệt vở tuồng Kim Thạch Kỳ Duyên do cụ sáng tác (in lần đầu vào năm 1895) được coi là một trong những vở tuồng cổ nhất ở Nam bộ.
Ngọc Phan - Hoàng Phương

Theo dấu xưa, chuyện cũ: Trăm năm phủ thờ họ Cao


Mặt tiền ngôi nhà và bộ tượng bằng gốm trên đầu cột bị kẻ trộm cưa mấtẢNH: HOÀNG PHƯƠNG
Phủ thờ tộc họ Cao tại số 90, đường Đống Đa, là một trong những ngôi nhà có tuổi thọ hơn trăm năm còn sót lại ở TP.Bạc Liêu, tỉnh Bạc Liêu với lối kiến trúc hỗn hợp Hoa - Việt. Đây là nơi khai sinh một nhà cách mạng nổi tiếng ở miền Tây Nam bộ thời chống Pháp.
Ngôi nhà xưa độc đáo
Mặt tiền phủ thờ giống như kiến trúc hội quán của người Hoa, nhưng bên trong bố trí theo kiểu nhà xưa Nam bộ của người Việt. Từ bộ giàn trò đến cửa võng, bao lam, hoành phi, liễn đối đều trang trí theo kiểu người Việt. Gian chính có ba bàn thờ. Các khánh thờ bằng gỗ quý được chạm trổ tinh xảo với hình lưỡng long tranh châu và các loại mai, tùng, trúc, cúc… cẩn ốc xà cừ.
Bà Cao Tuyết Lệ, 79 tuổi, cháu nội của chủ nhân ngôi nhà, cho biết phủ thờ đã xuống cấp từ năm 1980. Cách đây không lâu, kẻ trộm leo rào vô cưa lấy mất bộ tượng ông mặt trời, bà mặt trăng bằng gốm trang trí ở đầu cột mặt tiền nhà. Mấy năm nay, Bảo tàng tỉnh Bạc Liêu đã lập hồ sơ xếp loại nhà cổ để khai thác du lịch và đề nghị sửa chữa, nhưng bà bảo: “Tôi chỉ có quyền giữ, không có quyền gì hết. Con cháu còn đông lắm, định cư ở Pháp, Mỹ phải hỏi ý chúng nó”.
Phủ thờ họ Cao là nơi thờ phượng tổ phụ của một nhân vật lịch sử, đó là nhân sĩ Cao Triều Phát. Bà Lệ nói: “Tôi chỉ biết chú Sáu (tức Cao Triều Phát) qua báo chí và hình ảnh chứ chưa được gặp lần nào. Con gái ông là bà Cao Bạch Liên ở TP.HCM thỉnh thoảng có về thăm, nhắc chuyện cũ”. Theo ghi chép của bà Cao Bạch Liên và Cao gia tộc phổ thì ông Cao Minh Thạnh (sinh năm 1860), là con trai lớn của ông Cao Cần Thiệt (người Triều Châu), đến vùng đất này khai hoang lập nghiệp vào khoảng năm 1845.
Thuở nhỏ ông Thạnh là người thông minh, chịu khó học hành. Năm 20 tuổi, ông làm chủ ấp rồi Hương chủ làng Vĩnh Lợi. Sau thăng lên huyện, phủ và đốc phủ sứ. Ông là vị quan cần mẫn, chăm lo đào kinh, đắp lộ, mở mang H.Vĩnh Châu. Nhờ vậy, việc làm ruộng và buôn bán ở vùng này ngày càng phát triển. Mặc dù là quan chức của chính quyền thuộc địa, nhưng ông Thạnh cũng bí mật tài trợ cho tổ chức Việt Nam Quang phục Hội của chí sĩ Phan Bội Châu và Kỳ Ngoại hầu Cường Để. Ngôi phủ thờ này ông Thạnh đứng ra xây cất từ năm 1914, đến năm 1919 thì ông qua đời.
Mua áo lụa cụ Hồ
Ông Cao Minh Thạnh kết hôn với bà Tào Thị Xút, sinh 6 người con, người con thứ 5 là ông Cao Triều Phát, nhưng theo cách gọi trong nam là thứ 6. Sinh năm 1889, thuở nhỏ đi học, ông Phát có tên tự là Thuận Đạt. Tốt nghiệp Trường Chasseloup-Laubat, nhưng gia đình không cho sang Pháp học. Đến năm 1910 ông Phát lên Sài Gòn học luật rồi về làm thư ký kiêm thông dịch tại Ty Niết (cơ quan tư pháp) ở Bạc Liêu.
Thế chiến thứ nhất bùng nổ, ông Phát đăng ký sang Pháp làm thông ngôn trong một đơn vị lính thợ. Tại Pháp, ông có nhiều hoạt động và quan hệ mật thiết với chí sĩ Phan Châu Trinh, tiếp xúc các thủ lĩnh công đoàn, các chính khách cánh tả, tham gia các tổ chức như Viện Hàn lâm khoa học, Hội Hàn lâm lịch sử quốc tế, Hội Nhân quyền…
Cũng theo ghi chép của bà Cao Bạch Liên, năm 1922 ông Phát về nước. Lúc cha ông qua đời có để lại cho anh em ông mỗi người một thửa đất. Thời gian ở nước ngoài, không ai canh tác nên phần đất của ông còn bỏ hoang. Khi về quê, ông quy tụ người dân quanh vùng khai thác, đồng thời tạo điều kiện giúp đỡ để họ yên tâm làm ăn lâu dài. Mấy năm sau, ông giao việc quản lý điền sản lại cho những người bạn tin cẩn và đi làm “quốc sự”.
Trong giai đoạn đầu đấu tranh chống Pháp công khai tại Sài Gòn, ông tham gia viết cho tờ La Tribune Indigène (Diễn đàn bản xứ) và các hoạt động mít tinh, diễn thuyết. Hoạt động nổi bật của ông trong thời gian này là đứng ra sáng lập Đông Dương Lao động Đảng vào năm 1926. Năm 1932, ông Cao Triều Phát về Sóc Trăng, nhập môn Cao Đài tại thánh thất Thái Dương Minh, H.Vĩnh Châu, thuộc Hội thánh Cao Đài Minh Chơn đạo. Do những hoạt động quy tụ thanh niên, kêu gọi tinh thần yêu nước, nên ông bị mật thám Pháp để ý. Ngày 10.7.1940, Thống đốc Nam kỳ ra nghị định đóng cửa toàn bộ các thánh thất của Minh Chơn đạo, đồng thời ra lệnh khám xét nhà riêng của Cao Triều Phát. Sau đó, ông bị chính quyền thực dân quản thúc trong tỉnh Bạc Liêu.
Cách mạng Tháng 8 năm 1945 nổ ra, ông Phát tham gia kháng chiến, được bầu vào Quốc hội khóa đầu tiên năm 1946. Thời gian này ông phát động phong trào “Sổ vàng Cao Đài cứu quốc gây quỹ kháng chiến”. Ông cùng với gia đình đóng góp 1.540 đồng. Bấy giờ, giá lúa một đồng một giạ. Tháng 7.1947, Cao Triều Phát tiếp tục vận động tín đồ đóng góp 100.000 đồng mua đấu giá chiếc áo lụa của Chủ tịch Hồ Chí Minh để gây quỹ giúp đỡ thương binh. Hay tin đó, cụ Hồ đã viết thư gửi cho ông. Trong thư có đoạn: “Dù xa cách, Chính phủ và tôi lúc nào cũng nghĩ đến công nghiệp của ông đối với Tổ quốc, đối với cuộc kháng chiến và rất mong có ngày được gặp ông…”.
Sau Hiệp định Genève 1954, ông Cao Triều Phát tập kết ra bắc rồi qua đời vào năm 1956. Sau khi ông mất, Bảo tàng Cách mạng VN đã xin gia đình chiếc áo lụa của cụ Hồ để làm hiện vật lịch sử. Riêng ngôi nhà của ông ở cạnh phủ thờ hiện đã giao cho nhà nước làm Cơ quan Chữ thập đỏ.
Ngọc Phan - Hoàng Phương

Theo dấu xưa, chuyện cũ: Nhà máy thủy điện đầu tiên ở Việt Nam


Toàn cảnh Nhà máy thủy điện AnkroetẢNH: ANH ĐINH VIẾT HÒA CUNG CẤP
Sâu trong thung lũng Đankia - Suối Vàng, thuộc vùng rừng núi ở H.Lạc Dương (Lâm Đồng) còn tồn tại một nhà máy thủy điện trông như một biệt thự cổ giữa rừng thông.
Công trình Nhà máy thủy điện Ankroet được khởi công xây dựng từ năm 1942 và đến năm 1945 thì hoàn thành đi vào hoạt động. Nhà máy phát điện đưa về Đà Lạt hòa điện với Nhà máy điện diesel Đà Lạt, chủ yếu cấp điện cho TP.Đà Lạt, nơi được ví là Paris thứ hai của người Pháp ở VN lúc bấy giờ.
Anh Đinh Viết Hòa (49 tuổi), quản đốc phân xưởng Nhà máy thủy điện Ankroet, nói rằng hầu hết những tư liệu về nhà máy thủy điện này đã bị thất lạc, chỉ còn 2 bản vẽ thiết kế đập bằng tay do người Pháp vẽ từ bên nước họ rồi gửi bưu điện sang nhà máy là đang còn được lưu giữ.
Công xây nên muôn thuở không quên
Nhìn từ xa, Nhà máy thủy điện Ankroet trông như một ngôi biệt thự hiền hòa ẩn mình dưới tán thông xanh ngắt với phong cách giống như nhiều biệt thự Pháp khác ở xứ sương mù. Điều khác biệt là xung quanh “ngôi biệt thự” này có những nấm mộ vô danh nằm rải rác, khiến cho khung cảnh nên thơ nơi đây đượm vẻ tịch liêu.
“Hầu hết các hạng mục công trình được xây dựng bằng đá chẻ và liên kết bằng mạch vữa. Lúc bấy giờ, việc thi công công trình này hầu như dùng sức người là chủ yếu. Hàng ngàn lao động là những dân phu từ miền Bắc, miền Trung nước ta được người Pháp tuyển mộ đưa vào xây dựng công trình. Công phu nhất là công trình đường hầm xuyên núi được đào thủ công với muôn ngàn hiểm nguy rình rập. Những vật tư, thiết bị nào có thể tháo rời được đều được tháo rời, rồi “tận dụng” sức dân phu luồn rừng, lội suối kéo, cõng vào. Công việc nặng nhọc, ăn uống kham khổ, dịch bệnh, giá rét… đã làm không ít dân phu bỏ mạng trên công trường này, xác họ được vùi dưới lòng đất quanh nhà máy”, anh Hòa cho biết.
Vào năm 2005, một đài tưởng niệm đã được dựng lên để ghi nhớ công ơn của những người đã xây dựng, vận hành nhà máy. Vào những dịp lễ, tết, ngày kỷ niệm ngành, anh em nhà máy đều dọn cỏ, thắp nhang cho các nấm mộ để tưởng nhớ tiền nhân. Tấm bia đá dựng trong đài tưởng niệm ghi rõ 2 câu đối: “Ơn góp sức ngàn năm vẫn nhớ/Công xây nên muôn thuở không quên”.
Theo dấu xưa, chuyện cũ: Nhà máy thủy điện đầu tiên ở Việt Nam
Nhà máy thủy điện như ngôi biệt thựẢNH: GIA BÌNH
Điểm tham quan thú vị
Theo thiết kế ban đầu của người Pháp, đập - hồ Ankroet là đập tự tràn xây bằng đá chẻ dài 97 m, cao 10 m, dung tích hồ chứa 1 triệu m3 nước. Cửa nhận nước và đường hầm xuyên núi dài 536 m hình móng ngựa với đường kính 1,65 m và có giếng thủy áp cuối đường hầm cao 44 m (đường kính 4 m). Đường ống thủy lực nối xuống nhà máy bằng thép dài 160 m. Tại nhà máy lắp đặt 2 tổ máy, mỗi máy 300 kW, tuốc bin hiệu BELL, máy phát hiệu CEM-LEHAVRE do Mỹ sản xuất
Đầu những năm 1960, để có nguồn điện phục vụ xây dựng thủy điện Đa Nhim (tại huyện Đơn Dương và Sông Pha), Nhà máy thủy điện Ankroet được tiến hành cải tạo, nâng cấp để đáp ứng thêm nhu cầu mới.
Sau ngày thống nhất đất nước, Nhà máy thủy điện Ankroet được tiếp quản, Sở Quản lý phân phối điện Lâm Đồng (nay là Điện lực Lâm Đồng) quản lý. Qua thời gian, những máy móc cũ, đập tự tràn, đường hầm bị hư hỏng nên dần dần được thay thế, nâng cấp. Cùng với đó, công nghệ cũ từ vận hành bằng tay và bán tự động theo nguyên lý cơ - điện - từ được thay đổi sang công nghệ kỹ thuật số, tự động hóa, điều khiển bằng công nghệ tiên tiến.
Cho đến nay, thủy điện Ankroet là thủy điện duy nhất trong nước có đập tràn xây bằng đá chẻ. Ngoài ra, điều thú vị là nhà máy, hiện tại vẫn rất kiên cố, có kiến trúc rất hài hòa với thiên nhiên, tựa như một biệt thự nghỉ dưỡng chứ không hề mang dáng dấp một công xưởng. Anh Đinh Viết Hòa cho hay: “Dù hiện tại nhà máy đã được áp dụng công nghệ hiện đại, cán bộ, nhân viên quản lý, vận hành cũng được trẻ hóa nhưng những gì thuộc “dấu xưa”, chúng tôi vẫn lưu giữ. Ngoài một số thiết bị và một trong hai tổ máy đầu tiên đã được vận chuyển ra Hà Nội trưng bày trong nhà truyền thống của Tập đoàn điện lực VN, thì tổ máy còn lại và một số thiết bị, vật liệu nhỏ khác, chúng tôi đang lưu giữ, trưng bày trong khuôn viên nhà máy”.
Ngày nay, mỗi năm Nhà máy Ankroet đón cả ngàn lượt du khách đến tham quan. Do đặc thù, nhà máy sẽ không tiến hành nâng công suất nữa. “Chúng tôi dự kiến sẽ xây dựng nơi đây thành điểm đến du lịch, phục vụ du khách tham quan, tìm hiểu về nhà máy thủy điện xưa nhất VN có tuổi đời hơn 70 năm vẫn đang còn hoạt động”, anh Hòa nói.
Gia Bình