Đôi
mắt của già Tênh đêm đó nhìn chằm chằm vào đống lửa đang cháy hừng hực,
dường như mắt ông sáng hơn. Lời khẩn cầu dành cho người cha thân yêu
vừa mất mấp máy trên môi. Đoạn, ông nhẹ nhàng nâng xác cha đặt lên lưng
như một sự lưu luyến cuối cùng. Rồi những người khác trong làng khi có
người thân tạ thế cũng làm như vậy.
Đêm hành lễ tiễn biệt và tâm sự với xác chết
Nghi lễ có từ bao giờ, những người Xê
Đăng cũng không nhớ rõ. Nhưng dọc dài trong các bản làng Xê Đăng vẫn tồn
tại một nghi lễ lạ lùng và đầy huyền bí là cõng người chết để bày tỏ
lòng hiếu nghĩa. Sự sâu đậm trong cuộc sống dương gian được thể hiện
chính trong sự quyến luyến cuối cùng đó.
Già Đinh Y Tênh năm nay cũng đã gần 70
tuổi, ông là một trong những già làng Xê Đăng hiếm hoi nắm rõ các luật
tục lẫn những nghi thức nhuốm màu “rừng rú” của người Xê Đăng. Sinh ra ở
buôn R’leang, xã Ea Uy (Krông Pắk, Đắk Lắk), thế nhưng cuộc đời của ông
cứ như một chuỗi dài du mục.
Ông kể rằng: “Nhiều nghi lễ thiêng liêng
của người Xê Đăng đang mai một và mất dần đi, bởi vậy nên dù được sinh
ra trong ngôi làng này nhưng từ suốt hai mươi năm nay tôi thường đi dọc
dài khắp các bản làng để “tiếp lửa” cho đồng bào mình giữ lấy những nếp
truyền thống của ông cha, bởi đó cũng là nét đẹp đẽ làm phong phú thêm
cho nền văn hóa đó chứ”.
Đêm đó, một già làng uy tín vừa từ giã
cuộc sống, từ giã nương rẫy mà về bên kia thế giới nên cả buôn làng như
trang nghiêm hẳn. Thường, khi trong buôn có người trút hơi thở cuối
cùng, già làng bắt đầu tổ chức buổi lễ tiễn biệt, buổi lễ diễn ra trang
trọng dưới ánh sáng lửa và tiếng chiêng vang lên.
Già làng Đinh Y Tênh khẳng định lễ tiễn
biệt người chết của người Xê Đăng là “đặc sản” không giống với bất cứ
dân tộc nào ở Việt Nam, tuy nhiên, người Xê Đăng ở mỗi một vùng đất lại
không áp dụng và thực hiện nghi lễ giống nhau. Đây cũng là điều để lại
nhiều băn khoăn cho các già làng.
Sau khi lửa cháy lên phừng phừng, tất cả
dân làng xếp thành vòng tròn, Đinh Y Tênh bắt nhịp bài hát bằng tiếng
Xê Đăng có tên dịch ra “Đêm đưa hồn ma”. Trong bài hát đặc biệt này có
đoạn:
“Hỗi một linh hồn/ Từ giã cõi tạm đi, từ
giã cõi tạm đi/ Linh hồn hãy bình yên, bình yên như mùa rẫy đầy ắp no
bụng/ Lửa thiêng, lửa ấm, những điệu ca sẽ đồng hành với linh hồn/ Hãy
vương vấn nhưng hãy ra đi/ Hãy ra đi khi chiếc nhà mồ được hạ thổ/ Hỡi
chim, hỡi rừng, hỡi những thần linh hãy chào đón hồn ma mới đang chuẩn
bị được đưa vào rừng…” Lời hát dứt, tất cả lặng phắc, già làng Y Tênh
nghiêm cẩm đọc một bài điếu ngay bên xác chết.
Ngược về phía Làng Tắk Giang chưa đầy
100 nóc nhà, thuộc xã Trà Cang (huyện Nam Trà My, Quảng Nam) chúng tôi
cũng được đắm mình vào một ngôi làng người Xê Đăng với vô vàn những nghi
lễ lạ lẫm. Họ cũng tiễn biệt người chết như người Xê Đăng ở Đắk Lắk,
thế nhưng ở đây còn sáng tạo thêm một kiểu rất đặc biệt, là từng người
một trong làng đến bên xác chết dành 5 phút để nói lời tâm sự.
Diễn bài kỹ thuật săn bắn trước khi cõng xác chết
Cứ như vậy, thứ tự từ người già đến
người trẻ. Những lời tâm sự này chủ yếu mong cho linh hồn hãy siêu thoát
và linh thiêng để phù hộ cho cây cối nương rẫy phát triển, được mùa bội
thu chứ họ không bao giờ cầu mong các linh hồn này trở về bản làng
mình.
Ông Y Sắc bảo: “Lúc sống có khi không
tâm sự được với nhau nhiều, có khi ở cùng làng cả đấy mà chả mấy khi
giáp mặt và nói chuyện được với nhau. Bởi thế nên trước lúc đi đưa ma,
ai cũng phải bày tỏ những điều mình muốn ra cho linh hồn đó được nghe.
Nếu không khi xác di chuyển đi rồi thì không còn nói được nữa.
Đặc biệt, đàn ông không chỉ có tinh thần
thượng võ, mà còn tài nghệ trong kiến trúc, điêu khắc và hội họa, bởi
thế nên sau khi cõng người thân của mình đã chết những người đàn ông
phải diễn một bài võ hoặc một thao tác kỹ thuật trong việc săn bắn thú
rừng”.
Cõng xác chết để bày tỏ lòng hiếu nghĩa
Sau khi làm lễ tiễn biệt, người Xê Đăng
không bao giờ khâm liệm xác chết ngay mà họ cõng cái xác đó quanh nhà và
vượt qua nhiều cung đồi để đến huyệt chôn mới thôi. Ông Y Tênh bảo:
“Vừa lìa đời nghĩa là xác chết vẫn còn chút hơi ấm vấn vương. Lúc đó còn
có sự chia sẻ của người thân nếu không linh hồn đó sẽ rất lạnh lẽo. Mà
cái sự lạnh lẽo đó sẽ khiến những con ma lành biến thành ma dữ đến quấy
phá mùa màng”.
Sau đêm lễ tiễn biệt cái chết của ông Y
Man ở buôn R’leang, xã Ea Uy hôm ấy, con trai ông là anh Y Toàn lặng
người đi một hồi lâu rồi xốc cái xác cha lên lưng cứ thế cõng xác cha
mình đi quanh ngôi nhà và cả khu vườn người cha từng khai hoang và canh
tác suốt bao nhiêu năm ở đó nữa. Vừa cõng xác cha, Y Toàn vừa lẩm bẩm
trong miệng điều gì đó cứ như hệt đang tâm sự với một người sống vậy.
Y Toàn thổ lộ rằng: “Đây là cách để
người Xê Đăng của mình thể hiện lòng hiếu nghĩa và đạo làm con với bề
trên của mình. Nếu không cõng xác chết là một đứa con bất hiếu đấy. Nếu
là cha hoặc mẹ chết thì nhất quyết con trai cả phải là người cõng trước
sau đó mới đến những người con thứ.
Y Toàn tin rằng những người xa rời cha,
mẹ lúc chết thì sau này cũng sẽ bất hạnh liên miên và gặp nhiều rủi ro
về sức khỏe. Để thể hiện tình nghĩa và sự quyến luyến sâu đậm những
người con không chỉ cõng xác người thân mình quanh nhà, quanh vườn mà họ
còn cõng lên tận nghĩa địa. Y Toàn bảo: “Lúc sống tôi rất thương cha
mình. Bởi vậy nên nhất định tôi sẽ cõng xác ông đến tận huyệt mộ.
Ở đây không biết dùng xe tang đâu, cũng
không khâm liệm ở nhà nữa. Chỉ tắm rửa sạch sẽ cho tử thi, mặc bộ quần
áo mới và cõng họ ra nghĩa địa thôi”. Đặc biệt, những lời khẩn cầu gửi
đến người thân được cho là linh nhất khi được thổ lộ trong lúc cõng xác
chết. Những lời tâm sự này cũng không được tiết lộ cho ai biết, bởi có
thể nó liên quan đến số mệnh của những người cõng xác chết thông qua
việc kêu cầu.
Ngay bên cạnh nhà Y Toàn, anh Đinh Voan
đến giờ vẫn cứ giữ trong lòng niềm băn khoăn rằng: “Cách đây 2 năm cha
tôi mất, vì đang ốm, lên cơn sốt cao quá không cõng được xác cha mình
lên nghĩa địa. Có lẽ vì thế nên ông ấy nghĩ mình không có hiếu mà chẳng
chịu phù hộ gì cả, cứ làm gì thất bát nấy ôi. Niềm tin về tín ngưỡng này
đã ăn sâu vào tiềm thức rồi, không làm là có tội đấy”.
Trở lại làng Tắk Giang tôi bần thần hỏi
già làng Đinh Sắc: “Chẳng lẽ cứ phải cõng xác chết mới là có hiếu nghĩa
ư, có nhiều cách thể hiện khác mà, không sợ như thế là mất vệ sinh ư…”
Như “châm” đúng chỗ, ông Sắc hùng hồn tuyên bố: “Người chết cũng như
người sống thôi, không có gì phải sợ cả. Chỉ sợ khi cái xác đó được chôn
sâu xuống đất.
Còn không ôm, cõng thoải mái. Ai không
cõng là không phải người Xê Đăng rồi. Có gia đình, không sinh được con
cái nên anh em, họ hàng phải đến cõng đấy. Những xác chết này lại thường
là rất thiêng đấy..”. Nói chưa dứt câu, ông Sắc chỉ tay ra phía nghĩa
địa của dân tộc Xê Đăng bảo:
“Đấy, chỉ cách đây một tháng thôi, thằng
Đinh Nhun nó cõng mẹ nó cả hai cây số đi bộ ra nghĩa địa đó mới khâm
liệm đấy. Chắc là lòng hiếu nghĩa và tình thương của nó dành cho mẹ nó
nhiều lắm, nhiều thì mới cõng khỏe được thế mà”.
Lòng hiếu nghĩa của người Xê Đăng tuyệt
đối chỉ được biểu hiện và thổ lộ lúc cõng xác chết. Còn một khi đã được
chôn xuống đất rồi thì dường như họ không ngó ngàng đến nữa. Ông Sắc tâm
sự rằng: “Thổ lộ hết lúc cõng xác chết rồi thì sau đó phải để cho con
ma nó được yên ổn và tập trung bảo vệ nương rẫy.
Trong một năm chỉ cúng hai lần để kêu
các linh hồn về phù hộ cho con cháu thôi, nhưng mà trong lời khẩn cần
cũng nói rõ về phù hộ xong thì hãy đi ngay chứ đừng vương vấn mãi để
khiến trẻ nhỏ phải sợ hãi. Những xác chết được cõng đến mộ huyệt cũng
phải do chính tay con cháu người chết đặt xuống, kiêng kị nhất là để đất
lọt vào quan tài.
Trước đây quan tài chỉ bằng tre, trúc
nhưng giờ đây có thêm ván nữa”. Ông Đinh Sắc cũng kể rằng xác chết phải
được đặt xuống một cách chính xác, đầu hướng về phía mặt trời lặn. Không
được vặn vẹo hay chỉnh xác chết nhiều. Nếu chỉnh xác sẽ khiến “con ma”
đó ngủ không yên giấc và hay chui lên khỏi mộ thường xuyên để đi làm
bậy.
Nhiều cộng đồng ở nơi khác cứ nghĩ những
người chết do tự vẫn hay cây đè chết thì ắt sinh ra con ma dữ tợn,
nhưng người Xê Đăng lại xem đó là những con ma bất hạnh, nhân từ. Nếu
đặt xác người chết mà đầu ngược lại hướng mặt trời mọc thì linh hồn đó
sẽ không bao giờ siêu thoát được. Y Toàn bổ sung thêm: “Không được khóc
trong lễ tang đâu. Khóc nghĩa là làm các hồn ma tỉnh giấc. Chỉ được tâm
sự thôi”.
Võ Thị (SBĐ)
