Lễ hội “Già sợ da” của người Xá Phó

LCĐT - Đây là lễ hội độc đáo được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai phối hợp với huyện Văn Bàn tổ chức phục dựng tại thôn Khe Van, xã Sơn Thủy.

Lễ hội “Già sợ da” là lễ mừng cơm mới của người Xá Phó được tổ chức hằng năm vào tháng 8 hoặc tháng 10 âm lịch với nhiều nghi thức độc đáo và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, cầu cho bản làng bình yên, mùa màng tươi tốt, bội thu.

Gia chủ làm lễ giữ hồn lúa mẹ tại nương lúa.

Sau khi gặt xong, các gia đình gùi lúa về nhà.

Họ cùng nhau giã gạo để nấu cơm mới, chuẩn bị cho các nghi thức trong ngày hội.

Chủ nương làm mâm lễ cúng mừng cơm mới.

Chủ nhà dâng cơm mới mời tổ tiên về hưởng và phù hộ cho gia đình con cháu sang năm mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ.

Bà chủ nhà lấy cum lúa đè lên hồn vía lúa (dùng lá ngái bọc hồn vía lúa) giữ trên sàn gác.

Mâm cơm mới dành cho vợ chồng chủ nhà theo đúng nghi thức.

Người Xá Phó cùng nhau hát múa theo nghi thức truyền thống trong ngày tổ chức lễ hội “Già sợ da”.

THANH CƯỜNG - NGỌC THANH

Độc đáo phong tục ở rể của người Xá Phó

Để trả công ơn sinh thành, dưỡng dục cha mẹ nhà gái, chàng trai người Xá Phó sẽ phải ở rể bên nhà vợ khoảng 2-3 năm sau đó mới trở lại nhà mình sinh sống. Còn nếu ở rể cả đời, chàng rể sẽ được bố mẹ vợ phân chia tài sản như những thành viên trong gia đình khác, thậm chí là hơn và có trường hợp được bố mẹ vợ để lại tất cả của cải.

Trai gái người Xa Phó yêu nhau, khi quyết định tiến tới hôn nhân, chàng trai sẽ dẫn người yêu về ra mắt. Để chứng tỏ sự đồng thuận của mình và cũng là để nhắc nhở những thanh niên khác rằng cô gái đã có chủ, mẹ của chàng trai sẽ lấy ba sợi chỉ buộc vào cổ cô gái. Người Xá Phó gọi đó là đánh dấu con dâu, coi cô gái như một thành viên trong gia đình.

Sau đó, hai bên gia đình sẽ lựa chọn ông mối, bà mối thành người đại diện cho hai họ để bàn bạc mọi chuyện. Và theo anh Nguyễn Ngọc Thanh, Sở Văn hóa - Thể thao và Du Lịch tỉnh Lào Cai, ông mối, bà mối đó sẽ phải lựa chọn thật kỹ. Người này phải là gia đình khá giả, sống hòa thuận, có đủ trai, đủ gái, có uy tín trong làng thì người ta mời làm ông bà mối.

Bà con Xá Phó trong một bữa tiệc. 

Trước đây, trong vùng đồng bào người Xá Phó khá phổ biến hình thức ở rể. Chàng rể khi đến nhà bố mẹ vợ ở, sẽ sinh hoạt bình thường như những thành viên khác trong gia đình. Anh ta phải chăm chỉ làm lụng, chịu thương, chịu khó, thể hiện là một người trách nhiệm với gia đình nhà gái.

Theo anh Nguyễn Ngọc Thanh, thông thường, nếu gia đình chàng trai khó khăn, không có điều kiện kinh tế, hoặc nhà gái không có con trai, chàng rể sẽ ở hẳn bên nhà gái, trở thành trụ cột, gánh vách mọi công to, việc nhỏ của gia đình bên vợ.

Ngày trước thường những gia đình bình thường người ta ở rể 3 năm. Có hình thức nữa là ở rể đời. Tức ở trọn đời bên nhà gái, sau này sẽ trở thành người bên đấy, là trụ cột của nhà gái, có trách nhiệm thờ phúng tổ tiên khi bố mẹ qua đời. Hình thức ở rể này người ta gọi là ở rể đời hay ở rể kiếp. Mặc dù, những đứa con sinh ra sẽ mang họ vợ, nhưng chàng rể ở rể cả đời  sẽ được bố mẹ vợ phân chia tài sản như những thành viên trong gia đình khác, thậm chí là hơn hay là được cả.

Tìm hiểu phong tục cưới hỏi của đồng bào Xa Phó ở Lào Cai

Đồng bào Xa Phó ở Lào Cai có tập quán cưới hỏi khá độc đáo, khác lạ từ lễ vật thách cưới cho đến các nghi thức. Thời gian tổ chức cưới hỏi thường vào tháng một, tháng hai. Tiêu chuẩn chọn vợ, chọn chồng của người Xa Phó khá khắt khe. Những cô gái có tính nết hiền lành, biết thêu thùa, may vá và những chàng trai giỏi cày bừa, khỏe mạnh sẽ được nhiều người để ý, lựa chọn.

Đám cưới của người Xa Phó trải qua nhiều bước, như dạm ngõ, dạm hỏi, thách cưới, nhưng quan trọng nhất vẫn là lễ cưới. Nhà trai tìm ông mối khéo ăn, khéo nói giúp việc giao dịch với nhà gái và thống nhất đồ lễ thách cưới. Tiền giấy và đồng bạc trắng có thể xin nhà gái giảm, nhưng các lễ vật là thịt chuột ống, rượu ống, bánh giày thì bắt buộc phải có. Ông mối nhà trai xin nhà gái cho biết số lượng anh em bên nhà gái để chuẩn bị đủ ống thịt chuột, ống rượu. Thịt chuột ống phải là loại được bẫy ở rừng.

Đến ngày cưới, thành phần đoàn nhà trai gồm hai ông bà mối, phù dâu, phù rể và đoàn người đưa lễ vật. Lễ vật gồm 18 ống thịt chuột nhỏ và 2 ống thịt chuột to; 18 ống rượu nhỏ và 2 ống rượu to; 18 chiếc bánh giày nhỏ và một đôi bánh giày to bằng chiếc mẹt; 15 kg thịt lợn mông; 25 kg gạo nếp, tẻ và 1 triệu đồng tiền giấy để làm lễ cúng gia tiên.

Một nghi lễ trong đám cưới của người Xa Phó.

Người Xa Phó quan niệm đám cưới có đầy đủ thịt chuột và rượu bỗng, bánh giày thì tổ tiên mới nhận đó là con cháu. Phong tục bắt nguồn từ truyền thuyết về nguồn gốc của người Xa Phó. Có hai anh em sống sót sau thảm họa đại hồng thủy, họ bắt buộc phải lấy nhau nhưng lúc đó trên mặt đất mọi con vật đều chết hết, họ phải chui vào hang tìm bắt chuột và dùng thịt chuột làm lý cúng báo cho ông trời biết ngày họ nên duyên vợ chồng. Cũng kể từ đó, khi tổ chức cưới cho con, nhà trai người Xa Phó phải làm thịt chuột ống giao cho nhà gái mới được đón dâu về nhà. Nhà gái nhận và kiểm đếm số lễ vật, nếu thấy đủ sẽ đem chia phần thịt chuột ống, rượu ống cho anh em trong dòng họ. Khi nhận, những người này cảm ơn và gửi lời chúc đôi vợ chồng trẻ sau này có cuộc sống đầy đủ, sung túc, hạnh phúc bền lâu.

Đến giờ tốt, ông mối bên nhà trai xin phép được đón cô dâu về nhà chồng, cả chú rể và cô dâu đều có những anh em, bạn bè chưa vợ, chưa chồng đi cùng để làm phù dâu, phù rể. Đặc biệt, bố đẻ cũng đưa con gái về nhà chồng. Đoàn đón và đưa dâu khi về đến chân cầu thang của nhà trai, phải chờ giờ tốt mới vào nhà. Ở trong nhà bày sẵn một mâm cơm đặt gần nơi thờ tổ tiên để cô dâu, chú rể cùng ông mối ngồi làm lễ nhập tịch thông báo tổ tiên cho con dâu vào nhà, cầu mong tổ tiên từ nay phù hộ con dâu mạnh khỏe, làm ăn gặp nhiều may mắn.

Trong khi ông mo nhà trai đang làm lễ nhập tịch cho cô dâu, bố đẻ của cô dâu cầm theo một vòng dây đến gặp thầy mo và hỏi: “Ông có thấy con trâu cái nhà tôi sổng chuồng đến đây không?”. “Tôi không thấy - ông mo đáp - tôi chỉ thấy anh này” (ông mối chỉ tay vào chú rể). Ngay lập tức, ông bố vợ cầm vòng dây đưa qua đầu thả rơi xuống chân để cầu chúc cho con cái sống hạnh phúc, thương yêu nhau. Sau nghi thức này, cả chủ và khách cùng nhau ngồi ăn uống và chúc mừng hạnh phúc cho cô dâu, chú rể.

Du lịch Sapa, khám phá lễ hội Quét Làng của người Xà Phó

kkhám phá lễ hội Quét Làng của người Xà Phó. Sapa không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thiên thiên và khí hậu ôn hòa mà nơi đây còn được biết đến như một địa điểm du lịch văn hóa đặc sắc. Lễ hội Quét Làng của người Phó Xá là một trong những nét đặc sắc chỉ có ở Sapa.

Người Xá Phó là một trong những dân tộc thiểu số phía bắc nước ta. Người đồng bào dân tộc này sinh sống ở nhiều huyện tỉnh khác nhau nhưng ở huyện Yên Bái là một trong những dân tộc bản địa có nền văn hóa đặc sắc, lâu đời nhất. Lễ hội quét làng được tổ chức vào ngày ngọ, mùi tháng hai âm lịch. Theo quan niệm của người Xá phó, tháng hai là tháng ma đói ma làng về đây phá hoại dân, vì thế họ tổ chức lễ hội quét làng để năm mới được bình yên, hoa màu tươi tốt, súc vật nuôi không bị chết.

du lịch lễ hội khám phá lễ hội Quét Làng của người Phó Xá ở Sapa

Trước ngày tổ chức lễ cúng, ông chủ gia đình các hộ trong làng họp nhau tại nhà người cao tuổi nhất làng bàn công việc. Khi đi, mọi người mang theo một bát gạo, một con gà, tiền, hai nén hương và một chai rượu. Những ai mang chó, lợn, dê đến góp thì dân làng có trách nhiệm tới làm trả công cho người đó trong một ngày.

Ngày đã định, tất cả đàn ông trong làng mang tất cả lễ vật ra một bãi trống đầu làng. Theo sự phân công, những người đàn ông khỏe mạnh nhanh nhẹn cùng nhau mổ lợn, gà, dê, chó. Các thầy mo tay cầm kiếm gỗ, một cành lá đao, mặt bôi nhọ chia nhau vào từng thôn làm lễ quét nhà cho cả làng. Vào nhà dân, thầy mo rót một chén rượu đặt vào bàn thờ của gia đình, lầm rầm đọc tên tuổi tất cả những người trong nhà đó. Đọc xong, thầy cúng dùng kiếm gỗ múa khắp nơi trong nhà, gia đình cử một người đi sau dùng ngô (ngô để cả bắp nướng sau đó rẽ hạt) tung qua đầu thầy cúng.

du lịch sapa khám phá lễ hội Quét làng là một trong những nét văn hóa lâu đời của người Xá Phó

Lúc này, các lễ vật đã được làm xong. Dê, chó, lợn được xếp lại trong mâm tượng trưng với chiếc đầu, bốn chân, đuôi quay theo hướng tốt, xung quanh đặt các bát gạo của từng gia đình. Thầy cúng bày tám đôi đũa, tám chiếc bát, tám chén rượu, các a pờ ngồi xếp hàng ngang trước mâm lễ lầm rầm khấn. Lời cúng là những tên của loài ma (theo quan niệm của họ) được gọi về hưởng lễ, sau đó ra đi để không làm hại con người. Cuối cùng, mọi người cùng nhau ăn uống vui vẻ. Các thức ăn cúng ma đều phải ăn hết không được mang vào trong làng. Thầy cúng lấy cành tre cắm xung quanh bãi đất sau đó lấy đuôi và tai chó cắm xuống đất nhằm không cho ma vào làng làm hại người.

Những trang phục đặc sắc của người Phó Xá trong lễ hội Quét Làng

Thầy cúng đốt một đống lửa và bước qua, sau đó đi về nhà. Bắt đầu từ ngày hôm đó, dân làng kiêng không cho người ngoài vào nhà. Sau ba ngày, mọi sinh hoạt lại như cũ.

Ngày nay, trong khi câu chuyện về lễ hội và những bất cập đến từ sự biến tướng của những lễ hội này đã làm tốn không ít giấy mực của báo chí và gây xôn xao trong dư luận xã hội. Chính vì vậy, hơn lúc nào hết những lễ hội truyền thống với nét đẹp mang tính nguyên bản như lễ hội Quét Làng của dân tộc Phó Xá ở Sapa cần phải được bảo tồn và phát huy. Đừng bỏ lỡ cơ hội được tham gia vào lễ hội này khi bạn đến Sapa.

Nguồn từ www.wn.com.vn

Cầu may trong Hội hoa chuối của người Xa Phó

Hội hoa chuối của người Xa Phó, Lào Cai được tổ chức vào ngày 9.9 hằng năm để cầu mùa màng tốt tươi, gia súc, gia cầm phát triển, nhà nhà ấm no, hạnh phúc.

Trong ngày hội, độc đáo nhất là các điệu múa truyền thống, các động tác múa diễn tả khung cảnh tăng gia sản xuất và đời sống sinh hoạt hằng ngày được bà con mang đến lễ hội với mong muốn có được một cuộc sống an vui.

Lễ hội hoa chuối.

Trong buổi lễ, người ta dựng một cây chuối rừng phải có cả hoa và quả tại trung tâm nơi làm lễ, sau đó cắm các loài hoa vào thân cây chuối. Mọi người đi vòng quanh cây chuối để múa cầu mùa, dâng cúng cơm mới và các món đặc sản của núi rừng quê hương. Điệu múa còn được diễn tả các động tác như: gặt lúa, săn bắn, bắt cá…
Hội hoa chuối là nơi tụ họp vui chơi, cầu chúc, múa hát, thể hiện tinh thần đoàn kết, nhớ ơn tổ tiên, cùng phấn đấu vươn lên trong cuộc sống, lao động của người dân tộc Xa Phó (Văn Bàn).
Trước khi tổ chức hội hoa chuối, các gia đình tham dự mang lễ vật đến góp cho gia đình chủ hội gồm: Gạo, gà, rượu, 3 con chim nướng, mắm cá ủ chua, muối ớt… Khi các món ăn đã chế biến xong, chủ nhà bày tất cả lên một chiếc mâm đan bằng mây và đem đặt thành từng dãy theo thứ tự trên khu đất đầu làng nơi tổ chức hội.
Trước khi chủ hội hành lễ, các gia đình thắp hương tại mâm lễ của mình và khấn chứng kiến tấm lòng của gia chủ với thần linh và những người đã khuất”. Khi hương tàn, chủ hội vái lạy rồi xin phép hóa vàng và ra hiệu cho các gia đình hạ lễ. Các món ăn được chia làm 2 mâm, mâm dành riêng cho đàn ông, những người họ hàng, khách mời là đàn ông và một mâm phụ nữ.
Khi đã ăn uống no say, chủ hội và một số nam thanh niên thực hiện nghi lễ trồng cây chuối trong khu vực hành lễ, xung quanh cây chuối cắm các loại hoa rừng, có cả hoa chuối đỏ biểu thị cho sự may mắn. Khi đã chuẩn bị xong, từng đôi thanh niên nam, nữ thực hiện các nghi lễ múa cầu mùa, diễn tả động tác cày, bừa, cấy, hái, gặt lúa, săn bắn… dâng cúng cơm mới và các đặc sản: Cá suối sấy khô, thịt chuột sấy khô, thịt chim rừng, khoai sọ...
Trong ngày hội hoa chuối, các gia đình Xa Phó kiêng không cho ai mang bất cứ thứ gì ra khỏi nhà. Những gia đình ở làng khác chưa tổ chức hội hoa chuối không được mời đến dự.

Theo Làng Việt

Lễ ăn cơm mới của người Xa Phó

Khi bông lúa chín rộ, từng thửa ruộng bậc thang vàng óng cũng là lúc người Xa Phó ở Lào Cai tổ chức lễ ăn cơm mới "Giày xí mà" truyền thống.

Lễ cơm mới thường được tổ chức vào ngày con rồng hay con rắn tùy thuộc vào từng dòng họ, nhưng ăn tết trước ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch thì người phụ nữ cao tuổi nhất trong gia đình sẽ trực tiếp ra ruộng gặt lúa.

Mâm cơm dâng cúng là thành quả lao động của một năm vất vả. Những bông lúa chín mẩy vàng được người dân vận chuyển về nhà cũng là lúc gia đình làm lễ tạ ơn tổ tiên và tiến hành làm mâm lễ cúng. Mâm lễ gồm có xôi làm từ gạo mới, gà luộc, chén rượu, nén hương. Ở một số thôn bản người Xa Phó tại Sa Pa và Bảo Thắng, mâm lễ cúng được chuẩn bị kỹ với các vật phẩm cầu kỳ. Họ thường sử dụng 2 - 3 con cá khô (hoặc tươi), 3 - 5 con chuột sấy khô, 1 - 3 con chim, một bát mắm cá ủ chua, một bát ớt nhỏ giã nhuyễn với muối, bốn đôi đũa. Khi chế biến xong, chủ nhà bày tất cả lên chiếc mâm mây đặt trước bàn thờ. Sau đó, chủ nhà ngồi khoanh chân làm lễ cúng. Một số gia đình người Xa Phó ở Bảo Thắng còn mời thầy cúng giúp hành lễ. Thầy cúng "A pờ" ngồi trên chiếc ghế con trước bàn thờ lầm rầm đọc bái khấn với nội dung: "Hôm nay, ngày con rồng, tháng chín, nhờ công ơn tổ tiên, cha mẹ dạy bảo chúng con biết làm ăn thu được lúa gạo, hôm nay, gia đình làm cơm  mời bố mẹ, ông bà…".

Cúng xong, gia đình làm hai mâm: Mâm đàn ông và mâm đàn bà. Mâm đàn ông đặt trước bàn thờ mời chủ nhà, thầy cúng và khách. Mâm đàn bà được đặt trên lá chuối phía trong mâm đàn ông. Thầy cúng và những người đàn ông trong gia đình uống rượu xong, người phụ nữ mang đến cho mỗi người một nắm cơm, miếng thịt được đặt trong lá chuối rừng. Những người đàn ông cầm chén rượu nhấp môi ba lần, sau đó mới được ăn cơm. Theo phong tục truyền thống của người Xa Phó, ngày gia đình tổ chức ăn tết cơm mới tuyệt đối không cho ai bất cứ thứ gì. Những gia đình trong làng chưa tổ chức lễ cơm mới đều không được mời tới dự.

Lễ cơm mới của người Xa Phó đến nay vẫn còn được duy trì, đây là nét đẹp văn hóa và tín ngưỡng truyền thống của họ nói riêng cũng như các dân tộc vùng cao Tây Bắc nói chung.

Theo Dulichvietnam

Tết cơm mới của người Xá Phó

LCĐT - Mong ước một năm mới mưa thuận, gió hòa, cây lúa trên nương vụ sau sẽ trổ bông, trĩu hạt, mọi người trong bản đều no ấm yên vui, vào vụ thu hoạch lúa, người Xá Phó ở Lào Cai lại náo nức tổ chức nghi lễ rước hồn mẹ lúa về kho để nghỉ ngơi, dâng cơm mới mời tổ tiên và cùng nhau vui múa hát, chơi các trò chơi dân gian để mừng cho mùa vụ bội thu...

Chừng tháng Mười âm lịch hằng năm, khi những bông lúa trên nương bắt đầu chín, đồng bào Xá Phó xem lịch, chọn ngày tốt để chuẩn bị nghi thức tổ chức ăn cơm mới. Trong tín ngưỡng của người Xá Phó, để năm sau mùa màng tươi tốt, họ không chọn tháng lẻ để tổ chức Tết cơm mới. Vì thế, có những năm, thời tiết thuận, lúa chín sớm hơn, người Xá Phó tổ chức Tết cơm mới từ tháng Tám âm lịch.

Người Xá Phó thu hoạch lúa để tổ chức Tết cơm mới.

Tết cơm mới của người Xá Phó có lịch sử hơn 300 năm, đến nay vẫn được đồng bào duy trì, trở thành nét văn hóa độc đáo trong cuộc sống thường nhật của họ. Trong tín ngưỡng Tết cơm mới, độc đáo nhất vẫn là nghi lễ giữ hồn lúa mẹ ở nương và nghi lễ rước hồn lúa mẹ về kho thóc hoặc sàn nhà. Ngày đầu tiên đi gặt, chỉ có hai vợ chồng chủ nhà, dậy sớm chuẩn bị cơm gói và chiếc hái, gùi qua đầu và đặc biệt là hòn đá thần (loại đá trắng có nhiều hạt hình ngũ giác tạo thành - trông giống hạt gạo). Ngày đi hái lúa đầu tiên giống như đi đón hồn lúa về nhà nên mọi việc phải được kiêng kỵ thì hồn lúa mới về đến nhà, nên gia chủ phải đi một mạch đến nương, không đi đường tắt, trên đường đi không được hỏi chuyện hay trả lời người khác.

Khi đến gần nương, bà chủ làm lý rào nương để không cho ai đi qua vì sợ làm ảnh hưởng đến hồn lúa nương. Bà chủ hái ba lá ngái để bọc hòn đá thần rồi đi vào giữa nương, hướng về phía mặt trời mọc, nín thở, hai tay quơ ba gốc lúa, rồi dùng lá lúa buộc vào thành một bụi to, cho "hòn đá thần" vào giữa bụi lúa để làm hồn lúa mẹ “Xè mạ”. Buộc xong lạt, bà chủ mới được thở nhẹ nhàng... Giữ hồn lúa xong, bà xuống chân nương hái ba bông lúa rồi nhổ ba gốc rạ để ủ hồn lúa ở chân nương. Thực hiện xong nghi lễ giữ hồn lúa mẹ, bà chủ nương cùng chồng đi từ chân nương lên đỉnh nương để hái từng bông lúa.

Sang ngày thứ hai, bà chủ cùng người anh em đến đổi công giúp hái lúa. Người Xá Phó quan niệm rằng, khi hái lúa, mọi người tuyệt đối không được chớp mắt vì nếu chớp mắt khi lúa hái và buộc thành từng cum sẽ bị rụng hạt. Khi hái, mọi người không được thở mạnh vì nếu thở mạnh sợ sẽ làm hồn lúa hoảng sợ mà bỏ đi khỏi nương. Khi chuẩn bị thu lúa nương, bà chủ nương ra chỗ ủ hồn lúa, lấy bông lúa đó ra chân nương hô thật to: “Mọi người hãy thu lúa đi, tôi giữ hồn lúa đây rồi”. Nghe xong, người đến giúp vác từng cum lúa đem về vị trí tập kết ở chân nương. Bà chủ lấy ba bông lúa nhét vào bó lúa nương tốt nhất để làm lúa giống năm sau. Mọi người tiếp tục hái lúa đến khi xong mảnh nương. Bà chủ nương bắt đầu đi đón hồn lúa mẹ. Lúc này, bà chủ lại nín thở, tháo lạt để lấy hòn đá thần cất đá vào túi đeo. Sau đó, bà chủ kiểm đếm số cum lúa, cứ xếp ba cum thành một đống, nếu số cum sau cùng là số cum lẻ một cum thì báo hiệu năm tiếp theo lúa nương sẽ được mùa. Sau đó, mọi người gùi lúa trở về nhà. Phụ nữ Xá Phó dùng địu qua đầu để gùi, còn đàn ông thì dùng đòn xóc xiên qua hai cum lúa gánh trên vai trở về nhà. Trước đây, người Xá Phó thường hay làm kho thóc ở bên cạnh rừng, vị trí gần nhà để tiện sử dụng, kho thóc làm như vậy tránh được hỏa hoạn.

Biểu diễn nhạc cụ dân tộc Xá Phó trong lễ mừng cơm mới.

Ngày nay, người Xá Phó đưa thóc cất trữ trên sàn gác, khi mang lúa vào nhà, chủ nhà đóng hết các cửa để tránh hồn lúa mẹ sợ mà bỏ đi. Khi mang lúa về nhà, người hái lúa sẽ đặt những cum lúa ở mẹt, chia thành 1 nắm lúa tẻ, 1 nắm lúa nếp dùng để dâng cúng. Số lúa còn lại đặt lên sàn gác bếp để sấy khô. Người ta xếp 3 cum thóc chồng lên cao tạo thành hoa lúa. Cuối cùng, bà chủ nhà đặt hồn lúa mẹ vào trong giữa đống lúa và bảo: “Hồn lúa mẹ hãy ở yên trong nhà nhé”. Khi nấu cơm mới, gia chủ chỉ cần làm lý có một ít thóc mới trần qua nước sôi, sau đó đem phơi, sấy khô trên gác bếp rồi vò, giã thành gạo đem đồ cùng gạo cũ - nhưng gọi là cơm mới.

Đến ngày tổ chức nghi thức ăn mừng cơm mới, bà chủ nhà dậy từ 3 giờ sáng cho gạo vào chõ đồ chín, chuẩn bị lễ (3 bông hoa gừng, 3 chùm cà gai, 1 gói thịt sóc, 3 quả đỗ nương, 3 quả mướp, 1 hoa chuối đỏ). Khi cơm chín đổ ra mẹt đan rải lá chuối, trên đặt thịt lợn, thịt gà, chén, đũa, rượu, bát canh khoai sọ. Bày xong mâm lễ, ông chủ nhà đặt trước bàn thờ, khấn cúng mời tổ tiên về ăn cơm mới, cầu mong tổ tiên phù hộ hồn lúa năm tiếp theo mùa màng tươi tốt, bông lúa trĩu hạt, phù hộ gia đình con cháu ấm no, hạnh phúc. Cúng xong, gia chủ mời cơm khách, có chuẩn bị thêm hoa chuối rừng loại vỏ màu vàng nhìn giống hạt thóc, thái ra nấu với gừng; cá bống suối luộc; thịt chuột khô; bí xanh luộc, lõi bông lau non...

Đặc biệt, toàn bộ lá chuối lót rải trong các mâm cơm mới sẽ được gia chủ cất vào góc nhà, để sau 3 ngày mới dọn. Theo quan niệm của người Xa Phó, như thế hồn lúa mới, tài lộc sẽ ở lại trong nhà. Đặc biệt, bà chủ nhà cũng sau 3 ngày mới được thay quần áo, vì sợ hồn lúa không nhận ra, giật mình bỏ đi, năm sau sẽ bị mất mùa.

Sau khi tổ chức các nghi thức mừng Tết cơm mới, người Xá Phó cùng nhau tổ chức múa hát; thổi kèn ma nhí, thổi sáo cúc kẹ chúc mừng gia chủ và chúc cho cả bản năm sau canh tác được mùa lúa nương, nhà nhà bội thu, no ấm…

KIỀU LÊ - NGỌC THANH