Người dân tộc Khơ Mú có họ tên là các loài động thực vật

Cô gái người dân tộc Khơ Mú. Ảnh: Cinet.

Khơ Mú (tên gọi khác là Kmụ, Kưm mụ, Xá Cẩu, Tày Hạy...) là tộc người thiểu số trong 54 dân tộc Việt Nam. Theo kết quả điều tra năm 2009 của Tổng cục Thống kê, cộng đồng này có gần 73.000 người, cư trú chủ yếu tại các tỉnh Nghệ An, Điện Biên, Thanh Hóa, Sơn La, Yên Bái. Họ sống thành làng bản, mỗi bản có vài chục gia đình thuộc các dòng họ.

Trong cuốn Dân tộc Khơ Mú ở Việt Nam (nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, năm 1999), PGS Khổng Diễn cho biết, đặc điểm chung của các dòng họ Khơ Mú là mang tên các loài chim, thú, cây cỏ và cả đồ vật vô tri vô giác. Ví dụ, họ Rvai có nghĩa là hổ; họ Tmoong là con chồn; họ Chưn đre là loài chim có mình màu nâu; họ Tvạ là loại dương sỉ... 

Người Khơ Mú coi các loài động thực vật là tổ tiên của dòng họ, có cả truyền thuyết về sự ra đời của dòng họ gắn với những động thực vật này. Họ do đó có tục kiêng kỵ săn bắn, ăn thịt và thờ cúng vật tổ.

Người Khơ Mú nghiêm cấm kết hôn trong cùng một dòng họ

Theo cuốn Dân tộc Khơ Mú ở Việt Nam (nhà xuất bản Văn hoá dân tộc, năm 1999) và Hôn nhân của Người Khơ Mú (nhà xuất bản Văn hoá Dân tộc, năm 2010), nguyên tắc hôn nhân cơ bản nhất của người Khơ Mú là "ngoại hôn dòng họ", tức cấm người cùng một dòng họ kết hôn với nhau.

Lúc đầu việc nghiêm cấm có hiệu lực đối với tất cả thành viên trong từng dòng họ. Về sau vì số lượng thành viên của từng dòng họ quá đông, mỗi dòng họ lại chia nhỏ thành các ngành nhỏ nên hiện nay người Khơ Mú cho phép người trong cùng một dòng họ, nhưng thuộc các ngành khác nhau; con cháu đời thứ tư của cùng một ông tổ, được kết hôn nhân với nhau. 

Thiếu nữ dân tộc Khơ Mú tại Sơn La trong trang phục truyền thống tại Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc vùng Tây Bắc mở rộng năm 2016. Ảnh: Báo Sơn La.

"Người vi phạm nguyên tắc ngoại hôn tức là có quan hệ hôn nhân với người cùng tổ tiên sẽ bị coi là phạm tội loạn luân, bị phạt theo luật lệ của bản rất nghiêm ngặt. Người Khơ Mú quan niệm, tội loạn luân sẽ gây ra sự ô uế cho đất, nước, động đến thần linh, làm cho các thần tức giận trừng trị con người, gây ra lũ lụt, hạn hán, bão tố, sấm sét, động rừng... Do đó người Khơ Mú đã bắt những người vi phạm tội loạn luân phải làm lễ hiến sinh một con dê để cúng thần linh. Sau nghi lễ cúng thần, người phạm tội được sống chung với nhau như vợ chồng nhưng phải rời bản đến sống ở một nơi khác", cuốn Dân tộc Khơ Mú ở Việt Nam viết. 

Ngoài ra, người Khơ Mú xưa còn có nguyên tắc chỉ kết hôn với người cùng dân tộc; con trai của dòng họ A đã lấy con gái của dòng họ B thì con trai của họ B không được lấy ngược trở lại con gái của dòng họ A

Chàng trai Khơ Mú ở rể một thời gian bên nhà vợ

Tác giả Trần Thị Thảo trong cuốn Hôn nhân của người Khơ Mú (nhà xuất bản Văn hoá Dân tộc, năm 2010) cho biết, ở rể là tập tục lâu đời, vẫn duy trì đến ngày nay của cộng đồng người Khơ Mú. Ý nghĩa của tục lệ này là để bố mẹ và gia đình nhà vợ dạy bảo việc làm ăn, các kỹ năng tăng gia sản xuất, tạo điều kiện để chàng rể tập làm chủ gia đình, xây dựng một gia đình mới.

Trong thời gian ở rể, chàng rể tự coi mình là thành viên chính trong gia đình vợ, hòa nhập vào cuộc sống sinh hoạt, sản xuất cùng gia đình vợ. Họ được đối xử bình đẳng và nhận được sự quan tâm của gia đình vợ. Điều này khác hẳn với quan niệm của người Thái là con chàng rể trong thời gian ở rể như người ở và đối xử bất bình đẳng. 

Vợ chồng người Khơ Mú ở Điện Biên. Ảnh: Báo Điện Biên.

Ở một số vùng như Nghệ An, Thanh Hóa, chàng rể Khơ Mú sẽ đổi sang họ vợ trong suốt thời gian ở rể. 1-2 tháng sau khi ở rể, lễ kết hôn pưn đệ của đôi trai gái Khơ Mú mới được diễn ra (trước đó chỉ có lễ dạm ngõ, ăn hỏi, lễ hỏi ở rể và lễ tiễn ở rể). Đôi vợ chồng trẻ từ lúc này mới được ăn nằm cùng nhau, được quyền sinh con đẻ cái.

Sau thời gian ở rể (trước đây là 3-12 năm) và nhà trai đã đủ điều kiện kinh tế, nhà trai sẽ xin phép nhà gái và tổ chức lễ cưới con dâu. Đây là lễ cưới chính thức, nghi lễ quan trọng nhất trong hôn lễ của người Khơ Mú. Sau lễ này, đôi vợ chồng về ở nhà chồng. Một thời gian sau, họ có thể chuyển ra ở riêng nếu đủ điều kiện kinh tế và được nhà chồng cho phép. 

Ngày nay, người Khơ Mú giản tiện hơn trong tục lệ ở rể truyền thống. Đa số chàng rể sau vài ba tháng (có trường hợp là một tuần) ở nhà vợ sẽ xin phép tổ chức cưới cô dâu về nhà chồng. 

Người Khơ Mú để sợi dây bên thi hài người chết để dẫn đường lên mặt trăng

Theo cuốn Văn hóa dân gian của người Khơ Mú tỉnh Điện Biên (nhà xuất bản Mỹ thuật, năm 2016), người Khơ Mú có truyền thống bắn 4 phát súng, đốt một đống lửa to trước nhà để báo hiệu cho dân bản biết có người thân trong gia đình mới chết. Họ thường để thi hài ở nhà 2-3 ngày để dân bản tới viếng, bắt nỏ xua đuổi các loài ma đến quấy rối trong suốt thời gian này. 

Người Khơ Mú tỉnh Điện Biên tái hiện lễ cúng tổ tiên tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (năm 2015). Ảnh: Làng Văn hoá du lich.

Theo phong tục truyền thống, người Khơ Mú sẽ bày các đồ vật dâng cúng cùng tài sản chia cho người chết như: vải, một chai rượu, một con dao, bát, đĩa, hòm, tiền... Họ đặt một hào bạc trắng dưới cằm, một chiếc cúc bạc trắng nhỏ đặt trên trán người chết để người này trở thành ma tốt, không đi theo ma xấu về hại dân bản. Dọc theo thi hài, người Khơ Mú đặt một sợi dây dài khoảng một sải với quan niệm đây là dây dẫn người chết lên mặt trăng.

Người Khơ Mú quan niệm, con người khi chết thể xác không còn nữa nhưng hồn vía sẽ thoát khỏi thể xác và hóa thành ma (ma nhà, ma lửa để bảo vệ con cháu...), hóa thành cây hoặc nhập vào con cháu trong gia đình.

Người Khơ Mú ăn Tết cổ truyền theo Tết Nguyên đán của người Kinh

Theo tài liệu của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, đồng bà Khơ Mú ăn Tết cổ truyền theo Tết Nguyên đán của người Kinh. Họ coi đây là dịp để nghỉ ngơi, vui chơi, thăm hỏi, chúc phúc lẫn nhau, cùng tham gia các hoạt động văn nghệ, trò chơi truyền thống. 

Đêm 30 Tết sau khi giao thừa, mỗi gia đình Khơ Mú sẽ mổ một con gà trống thiến để người cao tuổi nhất trong nhà xem chân gà và dự đoán những điều may rủi ở năm mới. Cùng với đó, họ có phong tục nghe xem con vật gì sẽ kêu trước tính từ lúc giao thừa đến sáng. Người Khơ Mú cho rằng, nếu con gà kêu trước thì năm đó sẽ mất mùa vì gà lúc nào cũng ăn. Nếu lợn hay chó kêu trước thì năm đó sẽ được mùa màng no ấm.

Thiếu nữ Khơ Mú (Yên Bái) múa điệu mừng xuân. Ảnh: Cinet.

Giống người Kinh, cộng đồng Khơ Mú đặc biệt coi trọng vai trò của người xông nhà trong ngày đầu năm mới. Ngày này nếu vía tốt sẽ mang đến điều may mắn cho gia đình họ xông nhà và ngược lại. Chính vì vậy, người xông nhà thường được các gia đình lựa chọn trước và nhất thiết phải là nam giới.

Đặc biệt, trong năm mới, người Khơ Mú quan niệm phải dùng nước mới để lấy may. Mỗi người uống một ngụm nước nhỏ để lấy may mắn, sau đó mọi người đều rửa mặt, chân, tay bằng nước mới. Nếu gia đình nào không đi lấy nước mới trong ngày đầu năm thì cả năm đó sẽ không gặp điều may, làm ăn không tốt đẹp. 

Hoạt động sản xuất chủ yếu là nông nghiệp (làm nương rẫy) nên các lễ hội khác của người Khơ Mú đều liên quan đến trồng trọt, cầu xin mùa màng bội thu như: lễ hội cầu mùa, lễ hội cầu mưa...

Quỳnh Trang - Tổng hợp

5 món bò ngon cho những lúc không biết ăn gì ở Hà Nội

Thịt bò nhiều đạm là món ăn dễ chế biến đa dạng, thơm ngon trong mọi thời tiết. Nếu là người sành ăn “nghiện” thịt, bạn đừng bỏ qua những món bò hấp dẫn sau tại Hà Nội.

Bò nhúng me: Nhiều người sẽ cảm thấy khá lạ lẫm khi nghe tên món ăn này, hiểu đơn giản đây chính là bò xào sốt me. Sau khi chảo nóng và bơ tỏi đã thơm nức mũi, người ăn từ từ trút phần bò thái lát mỏng ướp sốt me vào đảo đều cùng rau nấm. Thịt tươi khi chín đủ độ sẽ mềm thơm, kết hợp với nước sốt chua ngọt lạ miệng và nấm kim châm sần sật đem đến cảm giác mới lạ cho thực khách. Ảnh: @leuyen.

Bạn đừng quên gọi thêm đĩa bánh mì nướng bơ tỏi để lai rai trong lúc chờ thịt bò chín. Từng miếng bánh được cắt ô cờ nhỏ xíu, nướng giòn rụm và thơm mùi bơ tỏi, dù ăn không hay chấm vào sốt me cũng đều hấp dẫn. Địa chỉ gợi ý: Cà Te Quán - Trần Xuân Soạn, Madame Nhiên - Nguyên Hồng… Ảnh: @huoghuog_, @linh.chubby.

Bò sốt vang: Món ngon trứ danh làm từ thịt bò là lựa chọn thuỷ chung của hầu hết người ăn. Bò sốt vang ngon chuẩn phải là bò có gân giòn được hầm kỹ, không dai mà mềm dẻo đúng độ. Nước sốt sền sệt có màu đỏ đặc trưng từ cà chua và dầu điều, thơm mùi ngũ vị hương cùng thảo quả. Ảnh: @metienthoc.

Bạn có thể ăn bò sốt vang kèm bánh mì hay đổi bữa với phở sốt vang cũng là sự lựa chọn không tồi. Địa chỉ gợi ý: bánh mì Đình Ngang, bánh mì Thái Thịnh, bánh mì Hiệu Lực - Bà Triệu, phở Thịnh - Hàng Bột, phở Lý béo - Hàng Nón… Ảnh: @huong_blue, @chunnie46.

Bò nướng: Vài năm gần đây, bò nướng được giới trẻ rất ưa chuộng với đủ kiểu biến tấu từ nướng giấy bạc, nướng than hoa, đến nướng chảo, nướng ngói… Điểm chung của món ăn này là bò thái mỏng hoặc cuốn cùng rau nấm rồi tẩm ướp đậm đà cho dậy mùi, nướng cùng bơ thơm phức. Ảnh: @whylesss.

Trong mỗi bữa bò nướng, thực khách thường gọi những món ăn đa dạng như bò cuộn nấm kim châm, bò cuốn cải, bò cuốn sả, bò nướng lá lốt… Ở Hà Nội, bạn có thể đi ăn bò nướng dọc các dãy phố Cát Linh, Mã Mây, Bạch Mai, Gầm Cầu… Ảnh: @heosfood, @va.zu.

Bò bít tết: Khác với món bít tết kiểu Âu thường phục vụ những tảng bò dày nguyên miếng, bít tết kiểu Việt là những lát thịt bò được dần mỏng, tẩm ướp vừa miệng rồi nướng thơm phức trên chảo gang. Ảnh: @huong_blue.

Một chảo bít tết thông thường sẽ gồm vài lát thịt bò, trứng lòng đào, khoai tây chiên, pate rán… ngập trong nước sốt sền sệt để chấm kèm bánh mì. Mỗi suất được phục vụ thêm dưa chuột dầm chua ngọt để giảm bớt độ ngấy cho thực khách. Địa chỉ gợi ý: Dọc phố Hòe Nhai, chuỗi bít tết Ngọc Hiếu, bít tết Nguyên Sinh… Ảnh: @tastehanoi, @be.chinn.

Chảo bò phô mai: Giữa cơn sốt phô mai đang rộ lên khắp các quán ăn dành cho giới trẻ thì chảo bò phô mai là một trong những lựa chọn được ưa chuộng nhất. Thịt bò được thái miếng vuông vức, tẩm ướp với sốt BBQ hoặc sốt tiêu cho đậm vị rồi dàn đều trên chiếc chảo gang. Ảnh: @liuwen__, @green_ruby89.

Xung quanh thịt bò là phô mai bào vụn hoặc cắt miếng nhồi bên trong, hay đun nhỏ lửa đến đi chảy phủ đều trên thịt. Loại phô mai các nhà hàng thường lựa chọn là mozzarella, khi đạt đủ độ nóng chảy sẽ tạo nên những sợi kéo dài, ngậy béo phù hợp khi ăn với thịt mềm đẫm sốt. Bạn có thể tìm đến những địa chỉ phục vụ bò phô mai ngon như chuỗi BB Homecook, Bò King - Đào Tấn, nhà hàng Rome Deli… Ảnh: @ngocsfood.

Hà Linh

Bún lòng, dồi sụn nướng và các món từ nội tạng cho chiều thong dong

Lòng, dồi là món ăn được nhiều người yêu thích, đặc biệt trong chiều thu se lạnh. Dưới đây là một vài gợi ý cho bạn cùng hội bạn thân thưởng thức sau ngày làm việc đầy căng thẳng.

Cháo lòng: Là món ăn không còn xa lạ với người Hà Nội, cháo lòng luôn đắt khách, đặc biệt vào những ngày trời lạnh. Người ta chọn cháo lòng làm món ăn sáng, ăn trưa, ăn tối hay thưởng thức buổi xế chiều. Bát cháo nóng hổi, nghi ngút khói với lòng non trắng phau dai sần sật, dồi mềm, thơm, ngậy, ăn kèm rau sống hay ớt tươi sẽ thêm dậy vị. Ảnh: Tunluvfood, Ngameoz.

Bún lòng: Một món ăn hấp dẫn không kém cháo lòng là bún lòng. Nếu bạn đã nhàm chán với những bát bún quen thuộc thường ngày, có thể đổi gió thưởng thức bún lòng thơm lừng, hấp dẫn với dồi, lòng non, tiết luộc, măng, nấm, rau sống... Ảnh: Toka.nguyen.

Lẩu kê gà mọc: Lẩu chắc hẳn là món ăn không thể thiếu trong danh sách ẩm thực ngày lạnh. Lẩu kê gà mọc là món ăn lạ miệng, hấp dẫn với thành phần chính là kê gà, trứng non, mề, tim, gan, mọc... Nồi lẩu hấp dẫn này chính là lựa chọn hoàn hảo cho những ai thích ăn nội tạng. Ảnh: Linh.moon.

Bún đậu lòng dồi: Món bún đậu mẹt hấp dẫn nhất chắc chắn phải có lòng non, dồi rán kèm theo. Lòng non trắng, giòn, chấm cùng mắm tôm thơm phức, mê hoặc những tín đồ ăn uống. Dồi được rán hoặc chần tùy sở thích người ăn, chế biến kiểu nào cũng đều ngon miệng. Ảnh: Nofoodphobia.

Phở gà trứng chim: Nếu đã chán phở bò, gà thông thường, bạn có thể đổi vị sang món phở gà trứng chim mới nghe tên đã muốn ăn liền hai bát. Bát phở gà đầy đặn nay có thêm trứng non, tim, tràng, mề... giúp bạn no căng bụng cho buổi tối lạnh băn khoăn không biết ăn món gì. Ảnh: Địa chỉ ăn ngon Hà Nội.

Lòng nướng: Hội cuồng ăn vặt không thể bỏ qua món lòng nướng thơm ngậy, nóng hổi này. Lòng non được cắt khúc, tẩm ướp gia vị, nướng trên than hồng đến khi vàng ruộm. Trời lạnh mà được hít hà những xiên lòng nướng giòn dai, đậm vị thì còn gì bằng. Ảnh: Fuongfood.

Lòng non, dồi chần: Không chỉ hội mê nhậu mà đến hội chị em cũng mê mẩn món lòng, dồi, tiết chần này. Những món ăn đơn giản như dạ dày, lòng non, dồi già được chần kỹ qua nước sôi, tiết luộc chan với nước măng, ăn kèm nước mắm chấm pha ớt và các loại rau sống, cũng đủ hạ gục những chiếc bụng đang đói cồn cào. Ảnh: Ngocfoods.

Dồi nướng: Dồi nướng là món ăn đang làm mưa làm gió các diễn đàn ăn uống trong mùa thu năm nay. Những xiên dồi đầy đặn, thơm phức mùi gia vị tẩm ướp, béo ngậy với phần nhân đa dạng là món quà vặt bạn không thể bỏ qua vào những ngày trời lạnh. Ảnh: Toccvang.

6 món ăn hấp dẫn của Hà Nội mùa thu Hà Nội vào thu không chỉ đẹp bởi tiết trời se lạnh, những hàng cây vàng rụng lá lãng mạn, mà còn hấp dẫn bởi những món ăn ngon mà bạn không thể bỏ qua.

Bích Phương