Tết A Za của đồng bào Pa Cô trên đỉnh Trường Sơn ở Thừa Thiên – Huế

Nguồn: qdnd.vn

Lên A Lưới, tỉnh Thừa Thiên - Huế những ngày này, khắp các bản làng của đồng bào dân tộc Pa Cô đều đang rộn ràng chuẩn bị đón lễ hội A Za - ngày Tết truyền thống của đồng bào trên đỉnh Trường Sơn này. Đây cũng là thời điểm kết thúc vụ mùa cuối năm, khi những hạt lúa, bắp ngô, củ sắn… đã được thu hoạch và cất vào trong kho của mỗi gia đình; là lúc để bản làng trẩy hội, cất lên những điệu khèn, điệu múa… hay nhất đón chào Tết A Za. Tết A Za thường được bắt đầu từ mồng 6/11 âm lịch và kéo dài cho đến hết ngày 24/12 âm lịch; mỗi làng sẽ chọn một ngày đẹp nhất trong khoảng thời gian đó để tổ chức lễ A Za. Theo quan niệm của đồng bào Pa Cô, hai ngày tốt nhất để đón Tết A Za đó là ngày mồng 6/11 và ngày 24/12 âm lịch vì đó là thời điểm mặt trăng đẹp nhất. Lễ hội A Za còn được gọi với cái tên khác như: Tết cơm mới, lễ hội tri ân cây lúa. Bởi cây lúa là đại diện cho tất cả các giống cây trồng khác đã cho bà con “cái bụng no ấm”. Nên trong phần nghi thức cúng, dâng lễ vật lên các Giàng thì không thể thiếu cây lúa và một đĩa cơm trắng, được lấy từ những hạt lúa ngon nhất trong thửa ruộng của mỗi gia đình của đồng bào Pa Cô. Những lễ vật được chuẩn bị để cúng Giàng như: chuột hang, thịt (hươu, nai, lợn… săn được trong rừng), cá trắng suối, gà trống luộc, cơm nếp được nướng trong ống tre, cơm trắng, những bát tiết canh, bánh a quát, rượu, nước trắng, chuối xanh, mía. Có đến chín Giàng mà đồng bào Pa Cô sẽ tri ân trong dịp lễ A Za này như: Giàng A Zel (thần trời, đất), Giàng A Zal (thần núi), Giàng Đung (thần nhà ở)… Không khí chuẩn bị Tết cũng phải chuẩn bị một tuần trước đó, khi đàn ông vào rừng đi săn, bắt cá, những người phụ nữ thì xay gạo làm bánh, đi mua những tấm Zèng đẹp nhất để dâng lên Giàng và làm quà cho cả gia đình. Sau khi chuẩn bị xong các lễ vật, lễ A Za sẽ được bắt đầu khi một người trong gia đình đập nổ ba thanh pháo tre trong bếp (từng thân tre còn kín được hơ nóng trên bếp lửa, khi đập sẽ nổ như tiếng pháo) - pháo là tín hiệu để mời Giàng về. Khi pháo nổ thì người chủ lễ - thường là đàn ông lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ hú to để mời Giàng về nhà. Những tiếng trống, chiêng được vang lên từ đầu buổi lễ cho đến khi kết thúc. Người Pa Cô thường sử dụng A Xiéo để thông ngôn cho Giàng hiểu được tấm lòng tôn kính thần linh và những lời cầu nguyện. A Xiéo được làm từ hai mảnh của một khúc tre, nếu cả năm lần cầu nguyện mà hai mảnh A Xiéo đều ngửa đó là một dấu hiệu rất tốt, mùa màng bội thu, nhà nhà ấm no. Đặc biệt, khi cúng Giàng phải có một người đại diện trong họ đến chứng kiến buổi lễ đó. Năm nay già Quỳnh Nghìn (67 tuổi, thôn Lê Treeng 1, xã Hồng Trung, huyện A Lưới) đã tới dự lễ A Za ở nhà già làng Hồ Văn Hạnh. Già Quỳnh Nghìn cho biết: “Theo quan niệm từ xa xưa của đồng bào chúng tôi, mỗi khi mời Giàng về thì phải có sự chứng kiến của một người khác nữa trong họ, thể hiện sự đoàn kết, vui vẻ. Nếu không có người đến dự là một điều “cữ”, bởi chủ lễ nếu làm không đúng thì sẽ bị Giàng “phạt” ”. Khoảng 10 giờ trưa, khi làm xong lễ cúng ở mỗi nhà thì đại diện các dòng họ sẽ mang mâm lễ vật tới nhà rông để tổ chức A Za cho cả bản mình. Già làng sẽ là người đại diện cho các dòng họ trong bản tiến hành nghi lễ cúng Giàng, cũng tương tự như cúng trong mỗi gia đình. Sau đó, sẽ là phần hội, bà con sẽ ăn uống chúc tụng nhau, họ nhảy múa ca hát cho đến tận sáng ngày hôm sau. Những chàng trai, cô gái say sưa trong những điệu nhảy truyền thống của dân tộc, họ trao cho nhau nụ cười hạnh phúc khi trời đất chuyển giao bước sang một năm mới. Tết A Za là dịp gắn kết sự bền chặt, thân thiết giữa các bản làng cùng chung sống trên dải Trường Sơn…/. Độc đáo lễ hội Ada của dân tộc Pa Kô  Thích Dù cuộc sống hiện nay đã nhiều thay đổi, nhưng phong tục tập quán trong lễ hội Ada vẫn được gìn giữ, tạo sự hấp dẫn thu hút khách du lịch đến chiêm nghiệm, hiểu thêm về dân tộc Pa Kô. Lễ hội Ada mừng lúa mới là lễ  hội lớn và quan trọng nhất trong năm của dân tộc Pa Kô. Lễ hội được tổ chức vào ngày 6/11 Âm lịch, vì theo quan niệm của người Pa Kô đó là ngày đẹp và may mắn nhất trong năm. Lễ hội Ada gồm cả phần lễ và phần hội mang ý nghĩa tạ ơn trời đất, thần linh, cầu cho mùa màng tươi tốt. Lễ hội Ada thể hiện nét tín ngưỡng dân gian vẻ đẹp văn hóa của dân tộc Pa Kô. Cứ đến gần cuối năm, khi lúa trên rẫy đã đến độ chín vàng, trời đông bắt đầu se lạnh cũng là lúc các buôn làng của người Pa Kô náo nức chuẩn bị cho lễ hội Ada để cảm ơn trời đất, thần linh đã cho một mùa vụ bội thu. Nhà nhà trong buôn đều chuẩn bị những đồ ăn thức uống ngon nhất, mọi người chuẩn bị trang phục đẹp đẽ nhất để chuẩn bị đón khách quý. Lễ hội Ada của người Pa Kô. Ảnh: Khamphadisan. Người Pa Kô rất coi trọng các lễ cúng mùa vụ, bởi họ tin vào các thần linh huyền bí, đặc biệt là vị thần lúa mang lại hạnh phúc ấm no cho dân tộc họ. Lễ hội Ada cũng được gọi là Tết mừng lúa mới hay mừng cơm mới, là dịp Tết sum họp các dòng họ, thể hiện rõ nét phong tục tập quán truyền thống của người Pa Kô. Ông Hồ Văn Đô, dân tộc Pa Kô, cho biết: “Bất cứ con cái đi làm ăn xa, khi đến dịp lễ Ada đều phải về. Đồng bào Pa kô tụ tập đầy đủ, ngồi uống rượu, trò chuyện xem trong một năm làm ăn phát đạt cái gì, cái gì chưa đạt để năm tới làm ăn phát đạt hơn”. Trước khi lễ hội được tổ chức, các già làng bàn kế hoạch tiến hành trình tự như thế nào; từ khách mời, đón tiếp khách, chuẩn bị các lễ vật dâng cúng theo đúng nghi thức tín ngưỡng truyền thống. Và một việc quan trọng nữa là bình chọn người đứng đầu có uy tín để điều hành lễ hội. Khi mọi việc đã bàn thống nhất, các già làng phân công từng dòng họ chuẩn bị mọi thứ cho lễ hội. Thường là người đàn ông chuẩn bị các con vật nuôi phục vụ các nghi lễ cúng, phụ nữ kiếm sản vật từ rừng như: măng tre, nứa, các loại lá cây rừng như: đọt mây, đoác…để chế biến các món ăn truyền thống. Bà A Viết Thị Nhi, dân tộc Pa kô ở huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, cho biết: “Cái lễ chủ yếu của dân tộc mình là lễ Ada. Trong lễ hội cúng Ada phải có các sản vật cúng Giàng như:  cơm lam, gà nướng ống, thịt lợn, chim, ếch, cá… Có khi  nghi lễ chỉ diễn ra trong một vài ngày, nhưng phải chuẩn bị trước đó cả tuần”. Từ các loại lá cây rừng phụ nữ Pa Kô dùng để chế biến các thành các món ăn truyền thống của dân tộc như: Peng, clưm, cloar  hay bánh A quát.. Theo quan niệm của người Pa Kô, thời gian để cúng lúa mới, cúng thần linh là vào buổi sáng, bởi vào lúc đó khí trời tốt nhất trong ngày. Lễ hội bắt đầu rộn rã khi những khách mời đến. Khách quý đi từng đoàn mang theo nào lợn, bò; gà, vịt, cá…đến góp vui cùng lễ hội. Nghi lễ tín ngưỡng dân gian độc đáo của tộc người sinh sống trên dãy Trường sơn đầy kỳ bí. Ảnh: Khamphadisan. Trong buôn, gia đình nào cũng phải chuẩn bị ba mâm đồ để cúng tạ ơn các Giàng: Giàng xứ Núi ( Thần núi), Giàng Tro ( Thần Lúa), Giàng A ưm, Adủa, Atoong (Thần bắp, kê, đậu ). Ông Hồ Văn Hạnh già làng dân tộc Pa Kô cho biết: Đối với Giàng xứ núi thì phải cúng con vật to, có giá trị lớn như: Trâu hoặc Dê. Còn đối với giàng Tro (thần lúa) đồ dâng cúng là các con vật như: Lợn, gà, vịt, cá… để tạ ơn các vị thần một năm qua đã cho mưa thuận gió hòa, lúa chất đầy kho, gà lợn nuôi lớn nhanh như thổi, con người khỏe mạnh không ốm đau. Trong nghi lễ cúng tế thần linh, ngoài mâm cúng dành cho các Giàng, thì mỗi gia đình còn chuẩn bị các mâm cơm dành cho khách quý gọi là “Khơi” và họ hàng, dân các làng khác được mời dự lễ hội. Các món ăn truyền thống đặc biệt từ các mâm cúng từ các “ bếp gia đình” cũng được dọn ra tiếp đãi khách quý thưởng thức. Theo truyền thống, mọi gia đình Pa kô đều chú trọng thực hiện phong tục này để làm “vừa lòng Giàng” thì lúc đó lễ hội mới thành công. Sau khi phần nghi lễ cúng, là phần hội tạo nên sự rộn ràng, hấp dẫn cho lễ hội. Trong phần hội diễn ra những hình thức vui chơi, hát múa với các làn điệu dân ca tự ứng tác như: Cha-chấp, ba-bói, câr-lơi... Các điệu múa, điệu nhảy lả lơi với tiếng đệm của các loại nhạc cụ cồng, chiêng…càng thu hút người trong và ngoài làng cùng đến lễ hội chung vui. Cuộc vui có khi kéo dài 2-3 ngày thể hiện tình yêu, niềm lạc quan của người Pa Kô trong cuộc sống. Với những nghi thức diễn xướng qua lễ hội này cho thấy nét đẹp bản sắc văn hóa của tộc Pa Kô. Dù cuộc sống hiện nay đã nhiều thay đổi, nhưng phong tục tập quán trong lễ hội Ada vẫn được gìn giữ, tạo sự hấp dẫn thu hút khách du lịch đến chiêm nghiệm, hiểu thêm về dân tộc Pa Kô và góp phần làm phong phú thêm giá trị văn hóa truyền thống trong cộng đồng các dân tộc Việt NamTheo VOV Lễ hội tri ân mùa màng và cầu may đầu năm của người Pa Ko Thời điểm giêng hai, khi lúa ngô mùa vụ cũ đã được phơi sảy, cất giữ vào kho, đồng bào Pa Kô nhắc nhau tạm quên đi lo toan, buồn vui năm cũ để đón xuân mới bình an, hy vọng vào vụ mùa mới thắng lợi. Đó cũng là khi lễ hội Aza, lễ hội tri ân mùa màng và cầu may đầu năm chính thức bắt đầu. Như Tết Nguyên đán của người Kinh, vào mùa lễ hội, con cháu người Pa Kô dẫu đi tận phương trời nào cũng tìm về quê cha đất tổ để sum họp, để ăn Tết Aza truyền thống. Đây cũng chính là thời điểm du xuân của thập khách mọi miền nên đã thành thông lệ, cứ đến mùa lễ hội dân làng Pa Kô dành hẳn gian giữa của ngôi nhà sàn để tiếp khách, du khách có thể tá túc miễn phí trong thời gian diễn ra lễ hội. Sự chu đáo đó còn được thể hiện qua chiếc trống da dê, dụng cụ phát ra thanh âm báo hiệu khai mạc đại lễ Aza truyền thống. Năm nào cũng thế, chừng 2 tháng trước ngày khai hội, các già làng, trưởng bản huy động trai tráng của tộc người mình đốn đổ gốc mít cổ thụ đã được lựa chọn từ trước rồi tiến hành đẽo gọt làm thành cái tang trống hội. Tiếp đến, từ đàn dê của dân bản nuôi chọn ra một con dê đực có ngoại hình đẹp, bốn chân vững chắc, dáng nhanh nhẹn và một con dê cái mình nở rộng, da mềm, lông bóng, ngực sâu mổ ra lấy bộ da bịt hai mặt trống. Khi ba hồi chín tiếng từ chiếc trống da dê được vị già làng khả kính gióng lên giữa sân nhà cộng đồng để khai hội thì người Pa Kô từ già đến trẻ ai nấy khăn áo chỉnh tề vái lạy thành kính mời các vị thần linh về nhà mình để ăn tết Aza.   Những bông hoa tre độc đáo trên mâm lễ của người Pa Kô. Theo quan niệm của đồng bào Pa Kô, để mời được thần linh về ăn tết với gia đình thì trước hết phải có lễ vật cầu mời. Mâm lễ dù là cao sang hay hèn mọn thì phải có sự hiện diện của hai loại thực vật và động vật. Thực vật có gạo nếp được nấu thành xôi, mía, sắn, ngô, khoai; động vật ngoài những con vật nhà nuôi được như dê, lợn, gà, vịt thì không thể không có thú rừng do chính chủ nhà săn bắt được bởi người Pa Kô cho rằng, ăn đời ở kiếp ở nơi một bên là vực thẳm hun hút, bên kia là núi cao chót vót cùng những khu rừng nguyên sinh giàu có tài nguyên mà không săn nổi một con thú trong ngày lễ tri ân mùa màng thì đó là thiếu sót mà thần linh khó lòng chấp nhận. Con chồn rừng chính là “của ngon vật lạ” được người Pa Kô săn tìm nhiều nhất để dâng lên các Giàng trong lễ hội Aza. Từ thịt chồn, đồng bào chế biến thành món A-đư bằng cách hấp chung thịt chồn sau khi đã thái ra từng lát mỏng cùng với nếp, môn rừng và đọt chuối rừng. A-đư ăn kèm với muối đậu lạc trở thành món ẩm thực truyền thống đặc sắc không thể thiếu trong các ngày lễ hội của người Pa Kô. Các mâm lễ vật, các món ăn dâng cúng trở nên trang trọng hơn, linh thiêng hơn nhờ một tín vật bằng tre được cắm vào mỗi dĩa vật phẩm mà đồng bào Pa Kô gọi đó là những bông hoa tre. Từ một thanh tre bằng chiếc đũa, họ khéo léo chẻ thành các tầng hoa tượng trưng cho những đôi tay của thần linh bốn mùa dang ra nâng đỡ, giúp họ thoát khỏi tai ương. Tín ngưỡng đa thần thể hiện đậm nét trong cung cách thờ cúng của người Pa Kô. Trong lễ tết Aza có rất nhiều vị thần được họ cúng tế bài bản bao gồm thần nông, thần chăn nuôi, thần buôn bán, thần đất, thần động vật, thần núi, sông, cây cỏ. Ngoài ra, ông bà tổ tiên, thần làng, thần dòng họ cũng được đồng bào cúng bái cẩn trọng. Để biết các đấng thần linh đã nhận lời cầu xin hay chưa, các chủ hộ sử dụng hai đoạn nứa dài chừng 40 cm gieo lên trời, nếu cả hai cùng nằm ngửa là linh ứng còn nếu không thì cứ tiếp tục gieo như thế cho đến khi thỏa ước nguyện nhưng cũng không được vượt quá năm lần gieo. Tế lễ trong nhà xong, dân bản mang của lễ đến nhà cộng đồng để chung chia niềm vui sướng. Họ chia cho nhau những miếng thịt thú mà họ bẫy được; tình đoàn kết, thương yêu nhau được tỏa lan trong hơi men rượu cần, theo các giai điệu cha chấp, ca lơi không ngớt trên môi các bà, các mẹ. Những bếp lửa hồng được nhen lên bập bùng giữa đêm xuân dậy hương tựa ước muốn kéo dài mãi ngày vui Aza…   Báo Điện tử Đắk Lắk