Độc đáo lễ cúng thần rừng của người Thái

Theo quan niệm của người Thái thì thần núi, thần sông luôn là vị thần rất linh thiêng. Vì thế, vào đầu năm mới họ đều tổ chức lễ cúng, cầu cho năm mới mọi người dân đều có cuộc sống bình an, khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Nghi lễ quan trọng của dân tộc Thái

Tục cúng thần rừng đã có từ lâu đời trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào dân tộc Thái. Với người Thái ở xã Nậm Giải, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An lễ cúng thường được tổ chức vào ngày 20 tháng 3 âm lịch hàng năm, đây được coi là ngày tốt lành trong năm, là thời điểm trời đất giao hòa.

Trước ngày diễn ra lễ cúng người dân cùng họp bàn nhau lại để phân công công việc và chuẩn bị lễ vật cúng thần rừng. Chủ trì lễ cúng là thầy mo được người dân trong bản lựa chọn từ trước. Thầy cúng phải là người có uy tín, được người dân nể trọng.

Thầy mo chuẩn bị cho lễ cúng thần rừng.

Ông Lô Văn Thánh vinh dự được làm thầy mo năm nay cho biết, lễ cúng thần rừng được tổ chức một lần duy nhất trong năm. Trong lễ cúng những người tham gia lễ bắt buộc phải mặc trang phục của dân tộc, như vậy thì lễ cúng mới có kết quả tốt đẹp.

Thầy mo Lô Văn Thánh cho biết thêm: “Lễ cúng thần rừng là lễ rất thiêng liêng, nên những người tham gia làm lễ cũng phải ăn mặc trang nghiêm, phải  là những người có hiểu biết về phong tục cúng bái của dân tộc mình”.

Lễ  vật cúng gồm lợn, 9 cuộn vải trắng, 9 nén bạc,… đó là những vật không thể thiếu, vì nó tượng trưng cho 9 mường của người Thái. Lễ cúng gồm có 3 phần: Phần cúng gọi, phần cúng chính và phần hội.

Phần cúng gọi là phần mở đầu cho buổi lễ. Trong phần này thầy cúng sẽ tiến hành theo tuần tự các bài khấn để mời các vị thần về tham dự lễ cúng và chứng nhận lòng thành của người dân.

Bài cúng kết thúc cũng là lúc thần rừng và các vị thần đã tề tựu đầy đủ và chấp nhận những lễ vật mà dân làng dâng lên. Khi xong phần cúng gọi, dân bản sẽ giết lợn để chuẩn bị cho 5 mâm cúng chính (nếu giết trâu sẽ làm 7 mâm).

Đến phần cúng chính, thầy cúng báo cáo với các vị thần từng lễ vật dâng lên. Sau khi khấn gọi những vị thần về dự lễ cúng, thầy cúng bắt đầu bài cúng chính của buổi lễ. “Bài cúng này ca ngợi những công lao của các vị thần và cầu mong họ sẽ tiếp tục phù hộ cho người dân trong năm mới”, thầy mo Lô Văn Thánh nói.

Thầy cúng đọc bài cúng chính kể về công lao của các vị thần và cầu mong họ phù hộ.

Trong không khí thiêng liêng của trời đất, người chủ lễ kính cẩn thay mặt bà con dân bản dần lễ vật và cầu khấn mời thần rừng về hưởng lễ chứng kiến cho lòng thành kính của dân làng, phù hộ cho làng bản trừ hết những xấu xa, vận hạn.

Phần thứ ba là phần hội. Khi mọi người đã ăn, uống no say thì họ lại cùng nhau uống rượu cần, nhảy múa, đánh cồng chiêng, nhảy sạp,… để thể hiện cho một năm mới luôn vui vẻ, hạnh phúc.

Cầu cho cuộc sống bình yên, mưa thuận gió hòa

Ông Lô Văn Mai, Bí Thư chi bộ bản Pục, xã Nậm Giải chia sẻ: “Lễ cúng rừng là một nghi lễ rất quan trọng đối với chúng tôi: cầu mong thần rừng phù hộ sức khỏe, gia đình hạnh phúc, cầu mong thần rừng trong năm không nổi giận để những cánh rừng sinh sôi nảy nở, nuôi sống bà con dân bản…”.

Có thể nói lễ cúng thần rừng là một nghi lễ truyền thống quan trọng và có ảnh hưởng lớn trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Thái, nó mang ý nghĩa phồn thực của cộng đồng cư dân nông nghiệp sinh sống tại những vùng mà rừng luôn là một phần không thể thiếu trong đời sống của họ.

Ngoài ý nghĩa tín ngưỡng, tục cúng thần rừng còn là dịp ý thức cho mọi người tình yêu thiên nhiên, ý thức bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường sống tự nhiên xung quanh con người.

Tưng bừng trong phần hội.

Theo ông Mai, trong tâm thức đồng bào dân tộc Thái nơi nào có bản, có mường đều phải có những khu rừng kiêng, rừng cấm. Rừng là nơi ngụ của thần, của hồn mường hồn bản. Trải qua hàng ngàn năm chung sống hòa thuận với rừng, hiểu được quy luật của rừng, người Thái tôn trọng rừng và đặt ra những quy định về việc bảo vệ rừng.

Ngoài việc gìn giữ được một lễ hội truyền thống, hoạt động này còn có ý nghĩa rất lớn đối với chính quyền địa phương trong việc phát động người dân tích cực hưởng ứng, tham gia cuộc chiến bảo vệ rừng ngày một nóng bỏng trong những năm gần đây.

Với những ý nghĩa như vậy, tục cúng thần rừng của đồng bào dân tộc Thái là một trong những nét văn hóa truyền thống tốt đẹp cần được bảo tồn và phát huy giá trị.

Phục hồi lễ hội thờ cúng thần rừng đầu năm ở huyện Quế Phong

Năm 2018, UBND huyện Quế Phong tổ chức khởi động dự án “Nâng cao năng lực quản lý bảo vệ rừng gắn với sinh kế, văn hóa cho cộng đồng đồng bào dân tộc Thái ở huyện Quế Phong”. Dự án do Trung tâm tư vấn phát triển Lâm nghiệp Nghệ An đề xuất. Tổng kinh phí thực hiện là 2,658 tỷ đồng, trong đó kinh phí xin tài trợ từ chương trình tài trợ nhỏ của Quỹ Môi trường toàn cầu là gần 1 tỷ đồng.

Một trong những hoạt động quan trọng của dự án là phục hồi tổ chức lễ hội thờ cúng thần rừng đầu năm và ban hành, tổ chức thực hiện các quy định về giữ gìn, phát huy các giá trị phong tục văn hóa tốt đẹp trong quản lý bảo vệ rừng.

Ngân Mai

Lễ cúng rừng Tạ Mạ, nét văn hóa đẹp miền sơn cước

(Xây dựng) - Lễ cúng rừng tại Quế Phong có từ lâu đời trong đồng bào dân tộc Thái, trong khi nét đẹp văn hóa này dần mai một, không còn được duy trì tại các vùng thì tại ba bản Pục, Piêng Lâng và bản Meo (xã Nậm Giải) vẫn lưu giữ được nét văn hóa đặc sắc này.

Lễ hội là dịp để ghi nhớ công ơn các bậc tiền nhân lập bản lập mường, bảo vệ núi rừng, cầu mong cho bản làng yên vui, con người, gia sức khỏe mạnh, mùa màng bội thu, núi rừng tươi tốt.

Hàng năm vào mỗi dịp lễ rất đông người dân của ba bản và vùng lân cận đổ về tham gia.

Ngày tổ chức lễ không cố định mà được lựa chọn theo từng năm nhưng thường sau ngày lễ hội đền Chín Gian (huyện Quế Phong), lúc này các thầy mo trong vùng gặp nhau thống nhất chọn ngày để tổ chức.

Năm nay lễ hội chung của ba bản Pục, Piêng Lâng và bản Meo diễn ra vào ngày 20/2 (âm lịch) tại khu vực Tà Mạ cạnh suối thuộc bản Meo xã Nậm Giải.

Ngay từ sáng sớm “cầu” cho thần linh về dự lễ đã được bắc qua suối, các lễ các vật cũng đã được người dân mang về để chuẩn bị.

Lễ vật của lễ hội cúng chung tùy theo năm, năm cúng to (4 năm 1 lần) thì giết trâu, năm cúng nhỏ (năm 1 lần) thì giết lợn.

Lễ vật cúng năm nay ngoài rượu, cau trầu, xôi, thịt, vải, bạc nén thì theo tục cúng nhỏ lợn được mang ra ngay tại bờ suối để làm và cúng lễ.

Lễ cúng rừng có hai phần, gồm lễ chung được cử hành cho cả vùng (cả 3 bản) và lễ riêng cho từng bản.

Lễ chung tiến hành tại Tà Mạ vào buổi sáng, lễ riêng tại nhà thầy mo của từng bản và thường vào buổi chiều cùng ngày.

Đảm nhiệm trách nhiệm cúng rừng chung cho cộng đồng 3 bản hiện nay là thầy Lô Xuân Thánh, người bản Piêng Lâng, cúng riêng từng bản được các thầy cúng của bản đảm nhiệm.

Phần lễ chính do thầy mo chủ trì và các già làng hỗ trợ gồm có nhiều lễ: Báo cáo thần linh, lễ giết lợn để cúng, lễ dâng rượu cần, lễ dâng mâm đã nấu chín và phẩm vật đầy đủ.

Sau phần lễ là phần hội người dân các bản tham gia uống rượu cần, đánh cồng chiêng, đánh trống, nhảy sạp, kéo co… vui vẻ cầu mong cho một năm mưa thuận gió hòa, sức khỏe, may mắn tạo nên không khí tưng bừng của lễ hội.

Lễ hội được người dân tộc Thái ở Nậm Giải huyện Quế Phong nơi đây hết sức coi trọng, là một nét văn hóa riêng của cộng đồng nơi miền sơn cước.

Theo ông Lô Trung Tuyến - Phó Chủ tịch UBND xã Nậm Giải: Lễ cúng rừng Tà Mạ là một nét văn hóa đẹp mà địa phương đang nỗ lực bảo tồn, phát huy, lễ hội không chỉ bảo tồn văn hóa mà còn tạo nên sự gắn kết cộng đồng đồng.

Đặc biệt hiện nay dân số của xã có hơn 95% là người dân tộc Thái, vì thế lễ hội còn là dịp để bà con hướng về rừng, xây dựng ý thức bảo vệ rừng, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường sống cho cộng đồng, nhất là trong giới trẻ. Ông cũng cho biết hiện nay xã đang xây dựng kế hoạch cùng cộng đồng bảo tồn nét đẹp của lễ hội.

Được biết lễ hội năm nay được hỗ trợ từ một hoạt động bảo vệ rừng cộng đồng của Quỹ Môi trường toàn cầu GEF-SGP (UNDP), đây là tổ chức đồng hành cùng cộng đồng tại nhiều địa phương trong cả nước với nỗ lực bảo vệ phát triển rừng cộng đồng bền vững.

Bài: Thái Sơn - Ảnh: Đặng Lâm