Sông Thạch Hãn

           Sông Thạch Hãn là con sông lớn nhất tỉnh Quảng Trị. Sông bắt bắt nguồn từ dãy Trường Sơn với  phụ lưu chính là sông sông Rào Quán, sông Đa Krông, sông Cam Lộ (sông Hiếu). Sông Thạch Hãn đổ nước ra biển Đông tại Cửa Việt..

Về tên gọi Thạch Hãn, có thể được lý giải rằng do ở giữa nguồn có một mạch đá ngầm chắn ngang sông; mạch đá như tiết ra mồ hôi mà thành dòng chảy. Thạch Hãn là “mồ hôi của đá.” Sông Thạch Hãn chảy bên thành cổ Quảng Trị.

       Thành cổ năm 1972 đã được coi là: “Cối xay thịt” và con sông hiền hòa trong xanh khi đó trở thành: “Dòng sông máu”, xương thịt và máu của bao chiến sỹ anh hùng đổ xuống cho quê hương đất nước. Thạch Hãn trở thành “Dòng sông Nghĩa trang”. Cựu chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam Lê Bá Dương trong lần quay lại Thạch Hãn đã kết bè hoa thả xuống dòng Thạch Hãn, con sông đang chứa trong lòng nó hàng trăm linh hồn liệt sĩ đồng đội, đã bật lên từ đáy lòng:

Đò lên Thạch Hãn xin chèo nhẹ/ Đáy sông còn đó bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước/ Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm^.

Bến sông Thạch Hãn ngày nay

Thiếu tường Hoàng Anh Tuấn thả hoa trên sông Thạch Hãn

Đài tưởng niệm D166 ca nô- Đoàn 559 tại Bến Đò-  làng Mai Xá

         Trên dòng sông Thạch Hãn, năm 1972, Tiểu đoàn ca nô 166, Binh trạm 12, Đoàn 559 đã hàng đêm chở vũ khí, nhu yếu phẩm tiếp tế cho các đơn vị chiến đấu bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị và chở thương binh tử sỹ từ Thành cổ ra tuyến sau. Rất nhiều thuyền bị trúng bom đạn địch, bị chìm, nhiều chiến sĩ tiểu đoàn 166 đã hy sinh. Chính trị viên D166, trong một lần chở hàng vào Thành cổ, thuyền của anh đã trúng đạn từ pháo hạm nổ tung trên sông Thạch Hãn. Anh bị thương nặng và may mắn thoát chết. Người chính trị viên D166 ấy, ngày nay là Thiếu tướng Hoàng Anh Tuấn, Phó chủ tịch tường trực Hội truyền thống Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh Việt Nam. Tại xã Gio Mai, huyện Gio Linh có xây dựng một bia Di tích chỉ huy sở của Tiểu đoàn 166 ca nô- Bộ đội Trường Sơn, trong  năm 1972. Nội dung bia ghi rõ: “Đoàn 559 đã cùng quân dân địa phương vận chuyển chi viện cho chiến trường…”

                                              VTT- Ban Truyền thống lịch sử