Bên dòng kinh xáng Xà No

...

Kinh xáng Xà No là tuyến đường thủy hết sức quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế miền Hậu Giang. Ảnh: Mai Lý Theo quốc lộ 1A, từ thành phố Cần Thơ đi về phía nam chừng 15km, đến ngã ba Cái Tắc rẽ phải, du khách sẽ vào địa phận tỉnh Hậu Giang. Đi thêm 45km theo tỉnh lộ 61 ta sẽ tới thị xã Vị Thanh, đây là tỉnh lỵ của Hậu Giang mới thành lập năm 2000. Từ TPHCM, du khách có thể đi thẳng về Vị Thanh (240km) bằng xe khách của nhiều hãng tốc hành, khá thuận tiện, an toàn. Đến Hậu Giang, sau khi tham quan những di tích, thắng cảnh như chợ nổi Ngã Bảy, lung Ngọc Hoàng (Phụng Hiệp),  di tích chiến thắng Tầm Vu (Châu Thành A)... du khách về thị xã Vị Thanh dạo chơi, ngắm nhìn dòng kinh Xà No thơ mộng, dập dìu tàu, ghe xuôi ngược. Công viên bờ kè kinh xáng Xà No chạy dọc theo đường Trần Hưng Đạo, khu vực trung tâm của thị xã với rất nhiều cây xanh như cau đỏ Java, dừa kiểng Philippines, hoa ban, hoàng hậu, liễu đỏ, bằng lăng ... tạo nên những mảng xanh dịu mát. Con kinh dài thẳng tắp như kẻ chỉ được thi công từ hơn 100 năm trước đây. Ảnh: Mai Lý Theo nhà văn Sơn Nam, trong sách “Lịch sử khẩn hoang Nam bộ” thì kinh xáng Xà No có một lịch sử khá lâu đời và hấp dẫn. Con kinh nầy được đào do sáng kiến của hai đại điền chủ người Pháp là Duval và Guéry. Năm 1900, hai nhân vật này đã vận động toàn quyền Paul Doumer cho đào kinh Xà No để tạo thuận tiện cho việc làm ăn của họ. Kinh xáng Xà No bắt nguồn từ Sóc Xà No (theo tiếng Khmer là “Srock Snor”, tức là xóm có cây điên điển) nằm bên bờ sông Cần Thơ, nay là ngã ba Vàm xáng Phong Điền. Kinh dài khoảng 40 km ăn thông ra sông Cái Tư là một nhánh nhỏ của sông Cái Lớn, tức là ngay bến chợ Hỏa Lựu cũ, nay thuộc địa phận phường 7, thị xã Vị Thanh. Kinh Xà No thi công bằng xáng múc. Các gàu thiết kế theo vòng tròn như xe quạt nước. Máy có sức mạnh 3.500 mã lực, vận hành bằng hơi nước qua nồi sốt-de đốt bằng củi. Người ta kể lại rằng lúc xáng thổi bùn lên bờ, có rất nhiều người dân chạy theo dùng thúng hứng, lược bùn để kiếm vàng, nhưng chỉ gặp... xương người và xương thú! Kinh Xà No khởi công từ năm 1901, hai năm sau thì hoàn thành. Hồi ấy, bề rộng con kinh tới 60 mét, đáy rộng 40 mét. Phí tổn công trình trên 3,6 triệu quan Pháp. Buổi lễ khánh thành kinh Xà No có cả Toàn quyền Đông Dương tới dự và có tổ chức dạ vũ linh đình. Về đêm, khách nhàn du thường dạo chơi hóng gió dọc bờ kênh và ghé đến khu nhà lồng chợ Vị Thanh. Công viên dọc theo bờ kè có một vườn tượng với hàng chục tác phẩm điêu khắc bằng đá trắng của nhiều điêu khắc gia. Đi bộ lên cây cầu bắc con kinh, ngắm nhìn dòng nước chạy dài tít tắp, thẳng băng như thước kẻ, có thể bạn sẽ thoáng ngạc nhiên về khả năng điều hành thi công của các kỹ sư người Pháp thời ấy. Hồ sen trong trung tâm thị xã Vị Thanh. Ảnh: Mai Lý Kinh xáng Xà No cũng là nơi tổ chức đua ghe ngo vào những dịp lễ hội. Du khách sẽ chứng kiến những cuộc thi tài quyết liệt của những đội ghe ngo danh tiếng đến từ khắp vùng đồng bằng sông Cửu Long. Hai bên bờ kinh chật ních người, các cổ động viên liên tục vỗ tay reo hò náo nhiệt cả một đoạn kinh dài hàng cây số. Một đoạn kinh xáng Xà No như bừng lên “dậy sóng”. Đua ghe ngo là một môn thể thao mang đặc trưng văn hóa dân gian Khmer vùng đồng bằng Nam bộ. Trong lòng thị xã Vị Thanh còn có công viên Hồ Sen, rộng chừng một héc ta, trồng toàn sen. Giữa hồ sen có một hòn đảo nối vào bờ bằng chiếc cầu vồng. Trên nền hòn đảo này có một nhà mát, thỉnh thoảng  được dùng làm nơi biễu diễn nghệ thuật phục vụ công chúng. Khán giả ngồi trong chiếc sân gạch rộng,  chứa khoảng 1.000 người. Trên bờ hồ là nhà Bảo tàng, trưng bày, giới thiệu lịch sử hình thành và những thành quả xây dựng của tỉnh. Đến Hậu Giang, quê hương của những cánh đồng bao la trĩu hạt, với những dòng kinh tấp nập xuồng ghe, người dân chân tình và hiếu khách, du khách sẽ có những cảm xúc nhẹ nhàng, yên ả nhưng sâu lắng, khó quên. Mai Lý Sức sống từ một dòng kinh . . Để phục vụ cho sự cai trị và khai thác thuộc địa ở Nam kỳ, thực dân Pháp đã cho đào nhiều con kinh, trong đó có kinh xáng Xà No. Đây là một trong những con kinh xáng lớn nhất ở miền Tây. Trên một trăm năm tồn tại, dòng Xà No có vai trò quan trọng, mang đến cho cư dân Hậu Giang và trong vùng một sức sống phát triển mạnh mẽ qua bao năm tháng... * Đào kinh mở đồn điền Sau khi đánh chiếm các tỉnh miền Tây Nam kỳ vào năm 1867, thực dân Pháp vừa tập trung xây dựng, củng cố bộ máy chính quyền vừa lo triển khai chương trình khai thác thuộc địa. Đối với các tỉnh miền Tây Nam kỳ, nguồn lợi mà bọn thực dân tiến hành khai thác trước hết là vùng đất đai rộng lớn và màu mỡ. Để khai thác được vùng đất phì nhiêu bao la này, bọn thực dân đã cho tiến hành đào nhiều con kinh, trong đó có kinh Xà No. Sáng kiến đào kinh Xà No trước tiên do hai người Pháp là Duval và Guéry nêu ra vì quyền lợi ích kỷ của họ. Họ thấy vùng đất rộng lớn còn hoang hóa rất tốt cho việc phát triển nông nghiệp nằm giữa Cần Thơ và Rạch Giá, nên đã xin bọn thực dân Pháp cho trưng khẩn một phần đất tốt nằm trong vùng này và vận động đào kinh. Việc vận động đào kinh của Duval và Guéry đã được toàn quyền Pháp chấp thuận. Vì người Pháp cũng biết rất rõ rằng, công trình này tuy trước mắt có tốn kém nhưng về lâu dài thì nó sẽ đem lại nguồn lợi kinh tế vô cùng lớn lao cho nhà nước thuộc địa. Hai tên thực dân Duval và Guéry muốn nhà nước đào nhanh và bắt đầu đào ở phần đất mà họ xin trưng khẩn để họ thu lợi sớm. Mặt khác, vì đây là con kinh có quy mô dài nhất và lớn nhất ở Nam kỳ nên phải sử dụng phương pháp cơ giới mới có thể đào nhanh để đáp ứng mục đích thu lợi sớm đầy tham vọng của bọn thực dân. Do đó, vào năm 1893, quan toàn quyền De Lanessan (1891-1894) đã cho đấu thầu dự án này tại Paris . Công ty Montvenoux trúng thầu với giá ba cắc rưỡi một mét khối, trong tháng đầu phải đào 60.000 m3, tháng thứ 25 phải đào 200.000 m3. Năm 1901, kinh xáng Xà No được khởi công. Để thi công công trình, nhà thầu phải sử dụng 4 chiếc xáng lớn chạy bằng hơi nước với những giàn gầu bằng sắt. Máy của xáng mạnh 350 mã lực, mỗi giàn múc được 375 lít, thổi bùn ra xa đến 60 m. Để phục vụ cho 4 chiếc xáng hoạt động, thực dân Pháp đã huy động hàng trăm dân phu vận chuyển củi đốt nồi hơi nước của máy. Tháng 7-1903, công trình đào kinh xáng Xà No đã hoàn thành với chi phí 3.680.000 quan. Kinh có bề ngang trên mặt rộng 60 m, đáy rộng 40 m; dài khoảng 39 km (có tài liệu nêu dài 34 km là không đúng với thực tế hiện nay). Lễ khánh thành kinh xáng Xà No được tổ chức rất long trọng. Có lẽ đó cũng là lần đầu tiên mà quan Toàn quyền Đông Dương chịu đặt chân đến miền Hậu Giang xa xôi hẻo lánh để tham dự lễ. Quan lại địa phương, thân hào, nhân sĩ từ các tỉnh lân cận cũng đến tề tựu đón rước, có ban quân nhạc từ Sài Gòn xuống, lại có tổ chức dạ vũ tưng bừng. Khi thực dân Pháp chưa đào kinh xáng Xà No thì đã có rạch Xà No - đó là một nhánh của con sông Cái Răng - Phong Điền. Khi thực dân Pháp đem xáng đào kinh thẳng từ Vàm Xáng vào rạch Xà No bứt thành 2 khúc. Từ đó dân gọi là rạch Xà No bứt, còn kinh do xáng đào gọi là kinh xáng Xà No. Cũng có ý kiến cho rằng, do kinh xáng khởi đào từ xóm Xà No (xóm có nhiều cây điên điển), nên con kinh mang tên kinh Xà No. Vì từ “Xà No” có nguồn gốc từ chữ “Srok Snor” nghĩa là có nhiều cây điên điển. Do có tham vọng làm chủ điền của vùng đất tốt, nên khi chưa có giấy phép trưng khẩn chính thức, hai tên thực dân Duval và Guéry đã tích cực vận động quan Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer (1897-1902). Khi vừa khởi công đào kinh Xà No, Guéry đã được Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ký Nghị định số 338 ngày 14-2-1901 cấp cho không diện tích khổng lồ 2.500 mẫu nằm trên vùng kinh đào thuộc làng Nhơn Nghĩa, tổng Định Bảo, tỉnh Cần Thơ. Kinh xáng mở đến đâu thì có hàng trăm cư dân tứ xứ kéo đến cất chòi trại ở hai bên bờ kinh để khai khẩn đất hoang trồng lúa. Còn bọn quan làng, quan tổng thì làm đơn xin cấp trên giải quyết đất mặt tiền. Nhưng họ đâu có biết, những vùng đất tốt dọc theo hai bên bờ kinh Xà No đã có chủ... từ lâu! Đất hai bên bờ kinh Xà No từ Một Ngàn chạy dài đến Tám Ngàn cũng đã thuộc về một người Pháp có tên là Garié (Đốc Cary ) với diện tích 3.600 ha. Đốc Cary huy động tất cả dân phu và tá điền để đào kinh, cách nhau 500 m đào con kinh nhỏ, cách nhau 1.000 m đào con kinh lớn; nối liền các con kinh này là kinh sườn cách nhau 1.000 m, chạy song song với kinh xáng Xà No tạo thành khuôn bàn cờ khép kín. Đầu các con kinh được xây dựng đập nước kiên cố bằng bê-tông cốt thép để giữ và thoát nước. Để quản lý đồn điền, Đốc Cary áp dụng phương thức chủ bao. Các chủ bao bao chiếm một vùng đất rộng từ 4.000-5.000 công rồi cho tá điền mướn lại để lấy lãi. Qua các chủ bao, tá điền phải nộp tô cho Đốc Cary và đóng lãi cho chủ bao. Sau đó, Đốc Cary đã bán đồn điền lại cho một người Pháp có tên là Gémy Gressier. Ông này cùng với hai người con tiếp tục mở rộng đồn điền vào tới Mười Bốn Ngàn Rưởi với tổng diện tích là 7.200 ha thuộc ấp Nhơn Ninh, làng Nhơn Nghĩa B, tổng Định Bảo. Ngoài ra, bọn thực dân còn tặng thưởng cho Tổng đốc Phương 2.223 mẫu đất thuộc các làng Hỏa Lựu, Hòa Hưng, Vĩnh Hòa Hưng. Qua đây đã cho chúng ta thấy rõ, mục đích đào kinh xáng Xà No là để phục vụ cho quyền lợi của bọn thực dân Pháp trong việc mở đồn điền để bóc lột người nông dân tá điền nhằm thu lợi. Bọn chúng đã hợp thức hóa hồ sơ trưng khẩn đất đai để cướp giật ruộng đất mà nông dân đã dày công khai phá, biến họ thành tá điền phải chịu nhiều lao dịch với tô thuế nặng nề, nên cuộc sống vô cùng đói khổ. * Đường giao thông huyết mạch Việc khánh thành kinh xáng Xà No đã mở ra tuyến giao thông đường thủy nối Cần Thơ - Hậu Giang - Rạch Giá (Kiên Giang) - Cà Mau, được khởi đầu từ làng Nhơn Ái (Phong Điền, tỉnh Cần Thơ) đến sông Cái Tư (một nhánh của con sông Cái Lớn) tại chợ làng Hỏa Lựu, quận Long Mỹ (nay là chợ phường 7, thị xã Vị Thanh). Kinh xáng Xà No là tuyến đường giao thông thủy hết sức quan trọng trong việc vận chuyển hàng hóa, nông sản từ Cà Mau, Kiên Giang lên Cần Thơ, thành phố Hồ Chí Minh, một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và ngược lại. Tháng 8-1997, Chính phủ đã phê duyệt dự án và cho triển khai thực hiện nâng cấp tuyến đường thủy nội địa phía Nam từ thành phố Hồ Chí Minh đi Cà Mau, trong đó có đoạn đi qua kinh xáng Xà No. Trong tình hình phát triển kinh tế hiện nay, hàng ngày trên tuyến kinh xáng Xà No có hàng ngàn ghe tàu ngược xuôi tấp nập, vận chuyển một lượng lớn hàng hóa, hành khách đi khắp nơi. Đúng như ông Trần Thành Lập, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hậu Giang đánh giá: “Tuyến kinh xáng Xà No qua địa bàn tỉnh là tuyến giao thông huyết mạch, không chỉ phục vụ lợi ích thiết thực cho tỉnh Hậu Giang mà còn cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long trên suốt tuyến đường thủy phía Nam từ thành phố Hồ Chí Minh đi Cà Mau”. * Đôi bờ xanh ngát Việc đào kinh đối với thực dân Pháp là chỉ nhằm ý đồ vơ vét hàng hóa và bóc lột thành quả lao động của nông dân trong sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, nó cũng đem lại nhiều ý nghĩa thiết thực là mang dòng nước ngọt từ sông Hậu về tháo phèn, rửa mặn cho những vùng đất hoang hóa rộng lớn để phát triển sản xuất nông nghiệp, đồng thời nó cũng mang đến sự tiện ích nhất định cho cư dân trong giao thông đi lại. Nhờ có kinh xáng Xà No và các chi lưu của nó mà vùng đất Cần Thơ, Rạch Giá được vỡ hoang và không bao lâu đã trở thành vùng đất tốt, diện tích trồng lúa và sản lượng lúa gạo vùng này tăng lên đáng kể. Những năm đầu sau khi con kinh mới hoàn thành, cư dân đến sinh sống dọc hai bên bờ kinh còn thưa thớt. Dần dần họ đến lập nghiệp ngày càng đông và lập nên vườn tược trồng cây trái. Một số chợ như Vàm Xáng, Bảy Ngàn, Cái Nhum... được thành lập và trở nên sung túc. Nhiều nhà máy xay xát, chành lúa (kho lẫm) được mọc lên, đã làm cho cảnh quan dọc hai bên bờ kinh xáng Xà No thay đổi đáng kể. Ngày nay, dọc hai bên bờ kinh là những cánh đồng lúa bát ngát, những vườn cây ăn trái trĩu quả quanh năm; cư dân sinh sống rất đông đúc. Xa xa là những thị trấn, thị tứ khá sung túc với cảnh mua bán nhộn nhịp. Về gần cuối dòng kinh, thị xã Vị Thanh sẽ hiện lên với những phố chợ đông vui, bờ kè thẳng tắp trông rất đẹp. Trên một trăm năm tồn tại, kinh xáng Xà No đã mang dòng nước ngọt chở nặng phù sa đến tưới mát và vun bồi cho biết bao vùng đất trở nên màu mỡ để cây trái luôn xanh tươi, đem lại no ấm cho mọi người. Ngoài ra, con kinh còn mang dòng nước ngọt phục vụ cho sinh hoạt của hàng vạn cư dân ở Hậu Giang và Kiên Giang. Với vị trí và tầm quan trọng mang tính chiến lược, kinh xáng Xà No sẽ tiếp tục giữ vai trò to lớn trong việc phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh của tỉnh Hậu Giang và các tỉnh trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Bài, ảnh: LÊ TÔNG .