Nét độc đáo chùa Bút Tháp

Chùa Bút Tháp cổ kính, trang nghiêm

Nằm bên bờ sông Đuống quanh co, uốn lượn, chùa Bút Tháp, ngôi cổ tự nổi tiếng của huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh được xem là một trong số ít ngôi chùa cổ ở nước ta còn giữ được khá nguyên vẹn và hoàn chỉnh kiến trúc sơ khai. 

Chúng tôi choáng ngợp trước vẻ đẹp trầm mặc, trang nghiêm của khu chùa. Không gian thanh tịnh của chùa hiện lên trong nét kiến trúc, trong từng pho tượng, trên những rễ đa rủ như buông mành ngay trước sân chính của chùa.

Lối dẫn vào khu chính của chùa (Ảnh: Đỗ Thảo)

Toàn bộ các dãy nhà trong chùa quay hướng nam như các chùa trên đất Việt, bởi theo Phật giáo, đó là hướng của trí tuệ, của sự bát nhã. Cách bố trí độc đáo, hài hòa giữa các chất liệu đá, gỗ trong toàn hệ thống chùa, sự kết hợp khéo kéo giữa các dãy nhà, vườn cây, hồ sen trong khuôn viên chùa, khiến cho bước chân hành hương nhẹ bẫng.

Nét trầm mặc (Ảnh: Đỗ Thảo)

Chùa được xây vào thế kỉ XVII, theo kiểu truyền thống của các chùa cổ, nhưng có những sáng tạo trong kết hợp với kiến trúc Trung Hoa. Nét kiến trúc theo kiểu “trăm gian”, với 8 đơn nguyên: Tiền đường, Thượng điện, cầu đá, tòa Thích Thiện Am, Trung Đường, Phủ thờ, tòa Hậu đường, hàng tháp đá. Sự kết hợp với kiến trúc Trung Hoa thể hiển ở cây cầu đá, tháp liên hoa trong tòa Thích Thiện Am và trong một số cách bố trí phù điêu trong chùa.

Những cánh cổng cổ và trầm mặc (Ảnh: Đỗ Thảo)

Khuôn viên chùa bề thế với những tác phẩm chạm khắc tinh xảo. Các tác phẩm điêu khắc đá và gỗ được chế tác tỉ mỉ, công phu, với nhiều chủ đề như hoa lá, muôn thú, mây trời...gây ấn tượng mạnh trên các hương án, các tấm gỗ trên xà nhà, các bức phù điêu, hoành phi, câu đối,...Đặc biệt là các pho tượng La Hán, tượng  Phật, tượng Phật bà nghìn mắt nghìn tay cũng là những báu vật của Phật giáo Việt Nam.

Cây cầu đá giữa khu chùa ( Ảnh: Đỗ Thảo)

Tượng hộ pháp trong chùa ( Ảnh:   Đỗ Thảo)

Tượng Phật bà nghìn mắt nghìn tay được coi là một kiệt tác về tượng Phật và nghệ thuật tạc tượng. Tượng được làm từ thời nhà Lý thế kỉ XVII, tạc tượng Phật bà ngồi trên toà sen hồng qua bệ tượng hình vuông được trang trí bằng những nét chạm khắc cổ với dáng thư thái, đôi mắt quảng đại như bao quát cả đất trời. Các pho tượng cổ trong chùa đã phủ dấu ấn thời gian, đã có những vết xước, vết trơ sơn nhưng giữ được hồn của tượng Phật và những ý nghĩa hàm súc mà bàn tay những nghệ nhân thời Lý gửi gắm vào.

Tượng phật bà nghìn mắt nghìn tay ( Ảnh: Đỗ Thảo)

Gây ấn tượng mạnh với chúng tôi là tháp liên hoa trong tòa Thích Thiện Am được tạc bằng gỗ, với 9 tầng, 8 mặt, 9 đài sen tượng trưng cho 9 cấp tu hành của Phật giáo. Tháp liên hoa nổi bật bởi những hình điêu khắc trên mặt tháp, thể hiện sự tài hoa của bàn tay nghệ nhân. Chiếc cầu đá cong bắc ngang hồ sen, mặt lát đá xanh, 2 bên là những bức phù điêu đá chạm hình chim thú, hoa lá công phu ở giữa khu chùa, tạo nên nét riêng của chùa, sự kết hợp độc đáo với kiến trúc Trung Hoa.

Toàn Tích Thiện Am cổ kính ( Ảnh: Đỗ Thảo)

Tượng Phật cổ trong Thích Thiện Am, gần tòa Cửu phẩm liên hoa ( Ảnh:   Đỗ Thảo)

Điểm đặc biệt nhất của chùa Bút Tháp là ngọn bảo tháp bằng đá uy nghiêm. Tháp có tên Bảo Nghiêm, như một cây bút bằng đá khổng lồ vươn cao giữa nền trời xanh. Xung quang tháp được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Bảo tháp là đỉnh cao của nghệ thuật ghép đá và điêu khắc của nghệ nhân Việt Nam. Tháp Bảo Nghiêm là nét độc đáo hiếm có trong hệ thống chùa tại Bắc Bộ.

Chạm khắc trên mặt tháp Bảo Nghiêm (Ảnh: Đỗ Thảo)

Bảo tháp Bảo Nghiêm, nét độc đáo hiếm có của chùa (Ảnh: Đỗ Thảo)

Chùa Bút Tháp uy nghiêm, cổ kính, mang trong lòng biết bao giá trị lịch sử cho dù bụi thời gian đã phủ đầy trên những bậc đá và hành lang

Bút Tháp cổ tự

Nằm bên bờ đê Nam sông Đuống, thuộc thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh), chùa Bút Tháp trải qua hơn 8 thế kỷ với bao thăng trầm của lịch sử vẫn giữ được nét đẹp nguyên sơ, độc đáo về cảnh quan, kiến trúc, thu hút hàng trăm lượt du khách thăm quan mỗi ngày.

Trong cuốn Địa chí Hà Bắc xuất bản năm 1982 và cuốn sách Nghệ thuật Việt Nam (L’art vietnamien) của nhà nghiên cứu người Pháp L. Bezacier, xuất bản năm 1944 có nói về lịch sử hình thành ngôi chùa Bút Tháp. Theo các cuốn sách trên, chùa Bút Tháp có từ thời Trần, tức khoảng thế kỷ XIII. Cả hai cuốn sách đều đề cập việc Trạng nguyên Lý Đạo Tái (1254-1334) sau khi từ quan đã có thời gian về chùa Bút Tháp tu hành, lấy pháp danh là Huyền Quang.

 
Đến thế kỷ XVII, hoàng tộc triều Lê đóng góp tiền của tu sửa lại chùa Bút Tháp với quy mô rất lớn. Ở các giai đoạn sau, chùa tiếp tục được tu sửa nhỏ nhiều lần, nhưng về cơ bản, kiến trúc hiện nay chủ yếu của thế kỷ thứ XVII, gồm các hạng mục: tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, tòa Thượng điện, tòa Tích thiện am, nhà trung, phủ thờ, hậu đường và hai dãy hành lang ở hai bên.
 

Chùa Bút Tháp còn có tên là Ninh Phúc Tự, nằm ở phía Tây thôn Bút Tháp xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh), cách trung tâm Hà Nội khoảng 25km về hướng Đông. Chùa Bút Tháp là ngôi chùa nổi tiếng vùng Kinh Bắc, có lịch sử gần 800 năm, là điểm đến thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Chùa Bút Tháp được tu sửa nhiều lần, nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc đã có từ thời Hậu Lê, khoảng thế kỷ XV-XVIII. Tòa Tích thiện am là một trong những công trình có lối kiến trúc độc đáo của chùa Bút Tháp. Tòa Thượng điện có phần móng làm bằng đá xanh. Hành lang bao quanh Thượng điện là các khối đá được chạm khắc tinh xảo. Du khách say sưa ghi lại những hình ảnh kiến trúc độc đáo của chùa Bút Tháp.

Ngoài giá trị về mặt kiến trúc, chùa Bút Tháp còn lưu giữ hàng trăm hiện vật, với nhiều loại chất liệu, có niên đại trải dài từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX. Trong đó, nổi bật nhất là pho tượng “Phật bà nghìn tay nghìn mắt” được đặt trong tòa Thượng điện. Pho tượng này được đánh giá là tác phẩm kiệt xuất của nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỷ XVII còn bảo lưu nguyên vẹn đến ngày nay, đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2011.
 
Một điểm độc đáo khác của chùa Bút Tháp là nghệ thuật chạm khắc đá tinh xảo của các nghệ nhân dân gian. Tiêu biểu là hai công trình: hành lang tòa Thượng điện và tháp Báo nghiêm. Bao quanh Thượng điện cả 4 mặt là hành lang với một hàng lan can bằng đá xanh được chạm khắc rất điêu luyện các điển tích cổ như: “phượng vũ kỳ lân”, “song ngư hý nguyệt”, “cô lộ sơn lộc”, “tam dương triều nguyệt”, “tứ linh, tứ quý”, “lý ngư hoá long”, “tùng trúc đông thiên”.
 
Men theo lối hành lang Thượng điện, qua cây cầu đá du khách sẽ bắt gặp tòa Tích thiện am. Đây là kiến trúc đặc biệt nhất của chùa Bút Tháp. Toà này được kết cấu theo kiểu chồng diêm: tầng 1 gồm 5 gian, tầng 2 thu lại còn 3 gian, tầng ba thu lại còn 1 gian.

Toà Tích thiện am được dựng vào thế kỷ XVIII và đã được tu sửa nhiều lần. Trong Tích thiện am đặt Cửu phẩm liên hoa hay còn gọi là “Cối kinh”, đây là kiểu kiến trúc tiêu biểu của phái Mật Tông (bắt nguồn từ Tây Tạng, Trung Quốc).  Cửu phẩm liên hoa là tháp gỗ 8 mặt, cao 7,8m, xếp 9 tầng theo kiểu tòa sen, thể hiện 9 kiếp tu của đức Thích Ca Mâu Ni. Chín tầng Cối kinh tạc tượng Phật, hoa lá, chim muông, tập trung chủ đề khuyến thiện trừ ác, giới thiệu hành trang các vị tổ Thiền tông, các đại sư, các cấp độ thăng hoa trên đường lên cõi Niết bàn. Du khách có thể vừa tụng niệm một lời cầu ước và tự mình quay Cối kinh.

Người xưa tin rằng, mỗi một vòng xoay của Cối kinh tương đương với 3.542.400 lần tụng niệm và phật pháp sẽ mau chóng được chứng quả (lời cầu nguyện sẽ thành hiện thực). Hiện nay, ở Việt Nam chỉ còn ba cây Cửu phẩm liên hoa ở ba ngôi chùa thuộc dòng Trúc Lâm: Bút Tháp (Bắc Ninh) chùa Phẩm và chùa Giám (Hải Dương).

Tượng “Phật bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay” là bảo vật nổi tiếng nhất của chùa Bút Tháp. Pho tượng được tạc bằng gỗ quý, cao 3,7 mét, ngang 2,1 mét. Bức tượng được nghệ nhân Trương Thọ Nam hoàn thành vào năm Bính Thân (1656).  Phía sau tượng Phật Bà Quan Âm có 952 bàn tay, trên mỗi lòng bàn tay có khắc một con mắt đen dài. Các bàn tay này được gắn thành 14 lớp từ trong ra ngoài, tạo thành vầng hào quang bao quanh tượng Phật Bà Quan Âm. Các bức chạm khắc tượng gỗ ở chùa Bút Tháp được coi là hình mẫu tiêu biểu của nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ ở Việt Nam. Bên trong tòa Tích thiện am đặt Cửu phẩm liên hoa làm bằng gỗ hình bát giác, gồm chín tầng, có thể xoay được. Cầu đá nối liền Thượng điện với tòa Tích thiện am, gồm ba nhịp, hai bên lan can cầu có 6 bức tranh chạm khắc đá. Tháp Báo nghiêm được ghép bằng đá xanh, không dùng vữa trát mạch. Trên tháp có 23 bức chạm khắc đá: 8 bức ở chân lan can, 8 bức ở tầng 1, 7 bức ở tầng 2, hai cột cửa tháp được trạm nổi hình rồng. Tháp Báo nghiêm là công trình kiến trúc tiêu biểu của chùa Bút Tháp. Tháp được dựng vào thế kỷ XVII, gồm 5 tầng, có hình dáng như cây bút khổng lồ. Các tác phẩm chạm khắc đá trên hành lang Thượng điện. Bức tranh chạm khắc đá “hoa cúc”. Những bức tranh chạm khắc đá ở chùa Bút Tháp rất độc đáo, các nét chạm nhìn bề ngoài thì ngẫu nhiên, tự do, nhưng hết sức chắt lọc, khái quát, làm nổi bật chủ thể. Bức tranh chạm khắc đá “hoa sen”.

 
Ngày nay, Bút Tháp không chỉ là niềm tự hào của nền kiến trúc, điêu khắc cổ của Việt Nam, mà còn là nơi cửa Phật linh thiêng luôn chào đón phật tử và du khách khắp mọi miền đất nước tìm về chiêm bái Phật. Mỗi người hành hương về đây đều tâm niệm cho cuộc sống thanh cao, nhân hậu, bác ái từ bi. Chùa Bút Tháp còn là điểm đến lý tưởng cho du khách nước ngoài khi đến thăm Việt Nam và khám phá miền đất Kinh Bắc cổ kính. Mỗi ngày, chùa Bút Tháp đón hàng trăm du khách nước ngoài, trong đó đông đảo nhất là du khách Pháp./.
 

Thực hiện: Trần Hiếu

.