Làng rèn dao Phúc Sen đã xuất hiện cách đây hơn 200 năm ở mảnh đất thuộc huyện Quảng Uyên (Cao Bằng) này. Hiện nay nó vẫn đang phát triển và tạo thành thương hiệu nổi tiếng cả trong và ngoài nước.
 |
| Làng rèn dao Phúc Sen |
Nằm trên cung đường lữ hành nối liền TP Cao Bằng với thác Bản Giốc, Phúc Sen đã tận dụng được lợi thế để trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách tứ phương. Hằng ngày, có rất nhiều đoàn khách du lịch từ trong và ngoài nước dừng chân chiêm ngưỡng kỹ năng rèn dao điêu luyện của người dân. Ai cũng thích thú vì được tận mắt thấy những người nghệ nhân rèn ra những con dao tinh xảo, đủ mẫu mã. Như anh Dũng, một du khách quê ở Thái Bình khi ghé thăm một xưởng rèn dao đã không khỏi ngưỡng mộ với tài năng của những nghệ nhân. Thích thú với những sản phẩm này nên a đã mua đến 5 con dao thái và dao chặt xương để về dùng và biếu cho người thân để làm quà khi đến Cao Bằng.
Xét về hình thức và màu sắc thì không thể đẹp bằng dao sản xuất công nghiệp, nhưng chất lượng thì dao Phúc Sen vượt trội. Dao để thái có thể thái được thịt đóng đá trong tủ lạnh, dao để chặt có thể chặt được cả cây sắt nhỏ hay kim loại mà không bị mẻ, bị quằn. Nghệ nhân Lương Văn Dương bật mí về bí kíp này cho chúng tôi nghe, dao tốt như vậy là do được làm từ những chiếc nhíp ô tô cũ (nhiều nhất là xe của Nga). Đồng thời được rèn cơ bản bằng thủ công với những bí quyết truyền thống nên dao Phúc Sen mới được như vậy. Giờ rèn nhàn hơn ngày xưa là do có một số thiết bị hỗ trợ như quạt điện, máy mài, máy cắt,…
Anh Lương Văn Cường, một nghệ nhân ở tuổi 40 nhưng đã có 22 năm trong nghề cho biết ngay từ thời bé anh đã thấy mọi người rèn dao. Từ ông nội, đến bố anh kiếm sống bằng công việc này. Lớn lên anh tìm hiểu và biết rằng các cụ tổ tiên của mình đã làm nghề ở mảnh đất này từ những năm 1800, tức đã có truyền thống hơn 200 năm. Rồi đến năm 16 tuổi anh theo bố anh học nghề rèn và phải 2 năm sau đó anh mới chính thức trở thành một thợ rèn cho đến ngày hôm nay. Nghề này đã ngấm vào máu nên giờ cũng không biết làm gì khác để kiếm sống.
Hiện các sản phẩm dao Phúc Sen đã được đặt hàng và bán đi mọi miền đất nước, và các tỉnh giáp biên của Trung Quốc đem lại lợi nhuận và nguồn thu nhập ổn định cho người dân làng rèn Phúc Sen. Cũng vì vậy mà cũng đã xuất hiện những loại dao làm giả chất lượng kém mang mác Phúc Sen đem ở nơi khác đến, nên những người làm nghề chân chính mong muốn các cơ quan chức năng cần kiểm tra và có biện pháp xử lý tình trạng này. Qua đó làm bảo vệ uy tín và ổn định cuộc sống cho người sản xuất dao Phúc Sen.
Theo: tamnhin.net.vn
Bí quyết nghề rèn của người Nùng Phúc Sen
Dọc quốc lộ 3, cách thành phố Cao Bằng khoảng 30 km, là làng nghề rèn Phúc Sen ở đất Quảng Uyên. Bên những lò than đỏ lửa, tiếng đe tiếng búa, tiếng mài kim loại vang vọng vào núi đá. Người thợ rèn dân tộc Nùng đã tạo nên những sản phẩm bền nức tiếng.
Bí quyết riêng của người thợ cả
Ba anh em nhà “thợ cả” Lương Văn Cường vẫn không hề ngưng tay khi tiếp chuyện khách. Những gương mặt lấm lem, lưng áo đẫm mồ hôi, những đôi tay chai sần rắn chắc sắt quai búa dứt khoát. Anh Cường cho hay một ngày ba anh em làm được khoảng 10-15 sản phẩm dao và một số loại nông cụ.
Để làm ra một con dao sắc, theo anh Cường, người Nùng có những quy tắc bất thành văn. Bí quyết ấy bắt đầu từ nguyên liệu. Đồng bào thường dùng những miếng nhíp của ô tô đã hỏng, nếu được xe U oát là tốt nhất: "Nguyên liệu nhập sắt từ Vĩnh Phúc lên, có bãi xe nhập lại bán cho em".
Nhíp ô tô là loại chất thép 60, loại này không giòn, không dẻo, chứa nhiều cac-bon nên dao làm ra sẽ sắc và bền. Đây là chất liệu mà chỉ người Nùng An mới dùng để rèn dao, còn những nơi khác chỉ dùng sắt rồi bổ thép làm lưỡi.
Một điểm đặc biệt để những sản phẩm dao Phúc Sen bền tốt còn nằm ở nguyên liệu nung. Ở một số làng nghề khác, người ta lấy than đá nung, nhiệt độ cao thường làm cháy chất thép. Trong khi đó, người Nùng An chỉ dùng than từ những loại gỗ cứng như gỗ nghiến, giúp giữ nhiệt và than mau đỏ. Theo kinh nghiệm của ông Nông Văn Hiệp, một thợ rèn lành nghề, để giữ được nhiệt độ, lò phải xếp bằng đá, dùng rơm hoặc trấu trộn vào, tạo thành chất liệu xây lò, vừa chịu nhiệt vừa chắc chắn.
Người thợ rèn cảm nhận sản phẩm bằng sự tinh tế của tai, mắt, của đôi tay người thợ, cùng kinh nghiệm lâu năm trong nghề. Trong đó, bí quyết đặc biệt là rèn dao bằng mắt.
Rèn dao bằng mắt
Những người già ở Phúc Sen kể lại cách đây hàng trăm năm, có một ông già không biết từ phương nào đi ngang qua, thấy đồng bào dân tộc Nùng hiền lành nhưng cuộc sống đói nghèo. Cảm thương nên ông lão quyết định dạy cho người dân cách rèn dao, cuốc và những công cụ lao động để họ có thể đi rừng.
Ông lão yêu cầu bà con phải luyện rèn đôi mắt đến độ “thành thần”, tinh thông, thì mới có thể điều chỉnh đôi bàn tay, cảm nhận tiêu chuẩn vật dụng qua mỗi ánh nhìn. Từ đó đến nay, đây được coi là yếu tố phân định thợ lành nghề ở Phúc Sen.
Theo ông Ngọc Văn Kim, lão nông ở xóm Pác Rằng: "Chủ yếu bằng mắt thôi, tai nghe mắt thấy, làm hơn chục năm rồi, dao nhỏ làm khoảng 50 phút, còn dao to khoảng 1 tiếng mới được. Hai tay đều sử dụng hết, đánh không đều là bật ra ngoài ngay".
Từ những thanh nhíp ô tô, người thợ phải tính toán chọn chiếc nào, cắt ra kích cỡ bao nhiêu để đem vào lò nung. Những thanh thép được đưa vào lò nung khoảng 10 phút cho tới khi nóng đỏ. Tuy nhiên, thời gian chỉ là yếu tố tương đối, thép thế nào là được lại phải nhờ vào kinh nghiệm của người thợ rèn. Người thợ rèn phải dùng mắt để điều chỉnh đôi bàn tay quai búa, cảm nhận sản phẩm tới mức nào là đạt yêu cầu.
Với cách rèn thông thường, dao sẽ được hình thành từ phần chuôi trước rồi mới đến phần lưỡi. Nhưng người Nùng An thì ngược lại. Khi nào rèn được phần lưỡi ưng ý, người ta mới trau chuốt đến phần chuôi. Lưỡi dao khi tôi chỗ vòng phải không già, không non, tôi đều lưỡi dao mới bén. Người có kỹ thuật cao mới làm được công đoạn này. Sau khi mài thô cho sạch xỉ và chỉnh lại những phần còn cong ở thân, dao được mài tay bằng đá khoảng 20 phút. Cho tới khi người thợ để tay vào, cảm nhận độ bám của lưỡi dao là được.
Một con dao tốt sau khi mài phải bóng, phần lưỡi qua nước tôi phải có 2 màu, 1 màu ánh xanh, 1 màu vàng nổi trên nền bóng của lưỡi dao. Lúc đó, con dao mới đạt yêu cầu về độ sắc và độ bền lên tới 5-10 năm.
Trong các công đoạn để rèn được một con dao, người Nùng quan trọng nhất nước tôi. Người ta dùng tro gỗ lim ngâm với nước vôi để qua đêm. Sáng hôm sau, họ chắt lấy thứ nước nổi ở bề mặt để làm nước tôi dao. Nước tôi chuẩn, trong, nhìn dao sẽ biết chính xác độ sắc.
Lưỡi dao được đưa nhanh, lướt qua mặt nước tôi. Chỉ ngập chừng 1-2 cm. Đây chính là phần lưỡi sắc của dao. Nước tôi có tốt thì lưỡi dao mới lâu cùn. Sau khi tôi, dao phải ngay lập tức đưa trở lại lò. Đây là giai đoạn quan trọng nhất mà chỉ người thợ cả mới có thể làm được, vì nếu mắt nhìn không chuẩn, sản phẩm sau này có thể bị dẻo do nung còn non, hay giòn do nung quá già.
Có người ví con dao ở Phúc Sen chặt cây lim, cây nghiến… ngọt như chém xuống nước, thậm chí có thể chặt thép mà không mẻ.
Ba anh em nhà “thợ cả” Lương Văn Cường vẫn không hề ngưng tay khi tiếp chuyện khách. Những gương mặt lấm lem, lưng áo đẫm mồ hôi, những đôi tay chai sần rắn chắc sắt quai búa dứt khoát. Anh Cường cho hay một ngày ba anh em làm được khoảng 10-15 sản phẩm dao và một số loại nông cụ.
Để làm ra một con dao sắc, theo anh Cường, người Nùng có những quy tắc bất thành văn. Bí quyết ấy bắt đầu từ nguyên liệu. Đồng bào thường dùng những miếng nhíp của ô tô đã hỏng, nếu được xe U oát là tốt nhất: "Nguyên liệu nhập sắt từ Vĩnh Phúc lên, có bãi xe nhập lại bán cho em".
Nhíp ô tô là loại chất thép 60, loại này không giòn, không dẻo, chứa nhiều cac-bon nên dao làm ra sẽ sắc và bền. Đây là chất liệu mà chỉ người Nùng An mới dùng để rèn dao, còn những nơi khác chỉ dùng sắt rồi bổ thép làm lưỡi.
Một điểm đặc biệt để những sản phẩm dao Phúc Sen bền tốt còn nằm ở nguyên liệu nung. Ở một số làng nghề khác, người ta lấy than đá nung, nhiệt độ cao thường làm cháy chất thép. Trong khi đó, người Nùng An chỉ dùng than từ những loại gỗ cứng như gỗ nghiến, giúp giữ nhiệt và than mau đỏ. Theo kinh nghiệm của ông Nông Văn Hiệp, một thợ rèn lành nghề, để giữ được nhiệt độ, lò phải xếp bằng đá, dùng rơm hoặc trấu trộn vào, tạo thành chất liệu xây lò, vừa chịu nhiệt vừa chắc chắn.
 |
| Để có một con dao tốt thì cần phải có một miếng sắt tốt. Ảnh: dantri.com |
Người thợ rèn cảm nhận sản phẩm bằng sự tinh tế của tai, mắt, của đôi tay người thợ, cùng kinh nghiệm lâu năm trong nghề. Trong đó, bí quyết đặc biệt là rèn dao bằng mắt.
Rèn dao bằng mắt
Những người già ở Phúc Sen kể lại cách đây hàng trăm năm, có một ông già không biết từ phương nào đi ngang qua, thấy đồng bào dân tộc Nùng hiền lành nhưng cuộc sống đói nghèo. Cảm thương nên ông lão quyết định dạy cho người dân cách rèn dao, cuốc và những công cụ lao động để họ có thể đi rừng.
Ông lão yêu cầu bà con phải luyện rèn đôi mắt đến độ “thành thần”, tinh thông, thì mới có thể điều chỉnh đôi bàn tay, cảm nhận tiêu chuẩn vật dụng qua mỗi ánh nhìn. Từ đó đến nay, đây được coi là yếu tố phân định thợ lành nghề ở Phúc Sen.
Theo ông Ngọc Văn Kim, lão nông ở xóm Pác Rằng: "Chủ yếu bằng mắt thôi, tai nghe mắt thấy, làm hơn chục năm rồi, dao nhỏ làm khoảng 50 phút, còn dao to khoảng 1 tiếng mới được. Hai tay đều sử dụng hết, đánh không đều là bật ra ngoài ngay".
 |
| Tạo hình chuôi dao. Ảnh: dantri.com |
Từ những thanh nhíp ô tô, người thợ phải tính toán chọn chiếc nào, cắt ra kích cỡ bao nhiêu để đem vào lò nung. Những thanh thép được đưa vào lò nung khoảng 10 phút cho tới khi nóng đỏ. Tuy nhiên, thời gian chỉ là yếu tố tương đối, thép thế nào là được lại phải nhờ vào kinh nghiệm của người thợ rèn. Người thợ rèn phải dùng mắt để điều chỉnh đôi bàn tay quai búa, cảm nhận sản phẩm tới mức nào là đạt yêu cầu.
Với cách rèn thông thường, dao sẽ được hình thành từ phần chuôi trước rồi mới đến phần lưỡi. Nhưng người Nùng An thì ngược lại. Khi nào rèn được phần lưỡi ưng ý, người ta mới trau chuốt đến phần chuôi. Lưỡi dao khi tôi chỗ vòng phải không già, không non, tôi đều lưỡi dao mới bén. Người có kỹ thuật cao mới làm được công đoạn này. Sau khi mài thô cho sạch xỉ và chỉnh lại những phần còn cong ở thân, dao được mài tay bằng đá khoảng 20 phút. Cho tới khi người thợ để tay vào, cảm nhận độ bám của lưỡi dao là được.
 |
| Từ lâu, sản phẩm rèn của người Nùng ở Phúc Sen đã quen thuộc với dân vùng cao. Ảnh: baomoi.com |
Một con dao tốt sau khi mài phải bóng, phần lưỡi qua nước tôi phải có 2 màu, 1 màu ánh xanh, 1 màu vàng nổi trên nền bóng của lưỡi dao. Lúc đó, con dao mới đạt yêu cầu về độ sắc và độ bền lên tới 5-10 năm.
Trong các công đoạn để rèn được một con dao, người Nùng quan trọng nhất nước tôi. Người ta dùng tro gỗ lim ngâm với nước vôi để qua đêm. Sáng hôm sau, họ chắt lấy thứ nước nổi ở bề mặt để làm nước tôi dao. Nước tôi chuẩn, trong, nhìn dao sẽ biết chính xác độ sắc.
Lưỡi dao được đưa nhanh, lướt qua mặt nước tôi. Chỉ ngập chừng 1-2 cm. Đây chính là phần lưỡi sắc của dao. Nước tôi có tốt thì lưỡi dao mới lâu cùn. Sau khi tôi, dao phải ngay lập tức đưa trở lại lò. Đây là giai đoạn quan trọng nhất mà chỉ người thợ cả mới có thể làm được, vì nếu mắt nhìn không chuẩn, sản phẩm sau này có thể bị dẻo do nung còn non, hay giòn do nung quá già.
Có người ví con dao ở Phúc Sen chặt cây lim, cây nghiến… ngọt như chém xuống nước, thậm chí có thể chặt thép mà không mẻ.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét