Scarborough Fair (Giàn Thiên Lý Đã Xa )

Thuy Nguyen

* * *. Scarborough Fair (Giàn Thiên Lý Đã Xa )

(Chèvrefeuille que tu es loin)

“ Dân Ca Ái Nhĩ Lan “

Lời Việt P h ạ m. D u y

* * *
Đứa bé lỡ yêu, đã lỡ yêu cô em rồi
Tình đã quên mỗi sớm mai lặng trôi
Này nàng hỡi! nhớ may áo cho người
Giàn thiên lý đã xa tít mù khơi...!
( Giàn Thiên Lý Đã Xa )

- Những bài hát ca ngợi Tình yêu trên thế giới có nhiều, từ huyền thoại được thêu dệt thêm, truyền từ đời này qua đời nọ như chuyện tình Romeo and Juliette, hay sáng tác cho phim để rồi thành Tình ca cho các cặp tình nhân như Love Story. Cũng có ca khúc được ra đời từ những mối tình thầm kín của nhạc sĩ để rồi người nghe tưởng như chuyện tình của chính mình, I left my heart in San Francisco, Oh mon amour…Nhưng chắc ít ai biết bài hát “Scarbough Fair”, giai điệu nhẹ nhàng, giản dị, mà Nhạc sĩ Phạm Duy đã chuyển lời Việt, với tựa là “Giàn Thiên Lý”, là một bài hát Tình yêu rất lãng mạn, đã có tự nghìn xưa…Bài hát “Scarborough Fair” là một bài Dân ca xuất xứ từ Anh Quốc, thời Trung Cổ. Scarborough là một thành phố hải cảng nằm ven bờ biển nước Anh. Thành phố thành lập từ một ngàn năm trước đây, khi Thủ lãnh Viking Skartha (dân Bắc Âu), quyết định lưu lại lâu dài tại Scarborough, biến hải cảng này trở thành một thương cảng quan trọng trong vùng Tây Bắc Anh Quốc. Hồi những năm còn lưu lạc bên Âu châu, NNS có lần từng ghé qua đây, vào pub uống beer đen hay đứng lặng nhìn những đỉnh núi trọc mờ mờ trong sương chiều, quả thật có gì đó thật huyền thoại thoáng len lén vào tâm hồn người trên vùng đất cũ sương mù quanh năm này. Muốn đến đó, Thân hữu dùng xe lửa từ Luân Đôn ngược Bắc, ngồi nhìn qua cửa sổ trong cuộc hành trình, mới “thấm” được hết cái Hồn của xứ Anh.

* Ý Nghĩa Scarborough Fair:

- Ngày nay chữ “Fair” có nghĩa là Hội Chợ, được tổ chức vào mùa hè, nơi mọi người tụ họp vui chơi, trước kỳ gặt mùa thu. Mùa hè là thời gian rỗi rảnh nhất, có thể dựng những gian hàng và các trò chơi nằm ngoài trời. Hội Chợ thường có sân khấu trình diễn âm nhạc cho tới khuya. Thường các hội chợ mang tên là Country Fair, Strawberry Fair…hay lấy tên quận, hạt của thành phố như Orange County, Scarborough Fair…Scarborough Fair thời đó không có nghĩa là Hội chợ, mà là một cuộc hội họp để các thương nhân trao đổi hàng hóa với nhau. Bắt đầu vào trung tuần tháng Tám, đặc biệt Hội chợ thương mại Scarborough Fair kéo dài tới 45 ngày, một thời gian tương đối dài hơn so với các hội chợ thương mãi khác trong nước. Hội chợ rất lớn và quan trọng, tất cả mọi nơi khắp xứ Anh và ngay cả tại những xứ lân cận khác đều tụ về Scarborough Fair, để trao đổi hàng hóa và dịch vụ. Năm tháng trôi qua, hải cảng của thành phố Scarborough suy giảm, và các hoạt động thương mãi cũng giảm theo. Ngày nay Scarborough chỉ là một thành phố nhỏ hiền hoà, nằm ven biển.

* Lịch sử bài hát:

- Người ta bắt đầu nghe bài hát “Scarborough Fair” qua những người hát Dạo thời đó, thường được gọi là bard hay shapers, khi họ di chuyển từ làng mạc này qua thành phố nọ. Tuy vậy tại mỗi nơi lời và cách hòa âm có thay đổi đôi chút, lâu đời người ta không còn biết tác giả là ai. Hiện nay tại Anh quốc có nhiều bản có lời khác nhau nhau, nhưng có cùng nốt nhạc và cùng mang tên “Scarborough Fair”.Có lẽ bài hát Scarborough Fair được toàn thế giới biết tiếng, nhờ Paul Simon và Garfunkel thâu vào đĩa album có tên là “Parsley, Sage, Rosemary and Thyme” vào năm 1966. Khi sang Anh Quốc trong một lần trình diễn, Paul Simon biết đến bài hát, qua lời ca và hòa âm của nhạc sĩ Dân Ca Anh Quốc Martin Carthy. Sau này Paul Simon đã cho thu bản nhạc, và có dùng một phần hòa âm của Martin Carthy, tuy P. Simon đã “quên” khg ghi tên Martin Carthy vào dĩa hát của anh.

* Ý Nghĩa của bài hát:

- Ngày xưa giới thượng lưu và các chàng hiệp sĩ (knights) thường bày tỏ tình yêu qua các bài thơ, bản nhạc với những lời ví von đẹp đẽ, để trải lòng mình. Nhưng lối diễn tả tình cảm này thường là một chiều, chàng ngưỡng mộ sắc đẹp nàng từ xa xa, khi bóng nàng thấp thoáng xuất hiện trên lầu son, hay cùng đám bạn gái dạo chơi trong vườn nhà. Những bài tình tự này không diễn tả hy vọng, ước muốn tình yêu của mình sẽ được đáp lại với tình của nàng.Đặc biệt, riêng bài hát Scarborough Fair viết từ dân gian, nên tình yêu là một nghịch lý trái ngược hẳn giới thượng lưu và xã hội thời đó. Chàng trai trong bài hát đã đặt vấn đề một cách lãng mạn, tình tứ, đầy chất thơ. Chàng đề nghị nàng làm nhiều điều thật khó khăn, khó thực hiện, tỉ như dệt áo cho chàng, vải lấy từ gỗ của cây phong, và may thật khéo léo để chứng tỏ nàng thực là người yêu chàng.

Tell her to make me a cambric shirt
Parsley, sage, rosemary, and thyme
Without no seam nor needlework
Then she’ll be a true love of mine

- Và trong bài nguyên thủy, chàng đòi hỏi nàng hãy tới tỏ tình với chàng, hỏi xin bàn tay của chàng. Chàng ước muốn như thế, vì nàng đã phụ chàng, bỏ chàng ra đi một cách đột ngột, vì thế nàng phải trở về thực hiện những điều khó khăn mà chàng đề nghị:

Dear, when thou has finished thy task
Parsley, sage, rosemary and thyme
Come to me, my hand for to ask
For thou then art a true love of mine

- Bài hát lấy “Scarborough Fair” làm tựa, tuy rằng có người cho xuất xứ cũng có thể là từ Whittington Fair. Tại sao lại là Scarborough? Ngày xưa tỉnh Scarborough nổi tiếng với việc hành quyết những kẻ ăn cắp hay tình nghi phạm pháp bằng cách treo cổ họ . Sau khi bản án được xử lẹ làng ngay tại đường phố, những người thay mặt nhà cầm quyền bèn thi hành bản án ngay tức thời. Tiếng Anh thời nay khi dùng chữ “Scarborough warning”, là mang hàm ý nghĩa là chẳng có lời cảnh cáo nào cả. Thành ra người ta đã suy rằng, bản hát mang tên tỉnh Scarborough, là nói đến sự ra đi đột ngột của người yêu, không nêu lý do và tác giả không cần phải trình bày rõ ràng, và ai cũng hiểu như thế.
- Ý nghĩa của bốn loại thảo mộc trong bài hát:
Mỗi đoạn của bài hát đều có lập lại câu nói đến bốn cây thảo mộc: Parsley , sage, rosemary, thyme. Ngày nay các loại thảo mộc này chỉ có ý nghĩa đối với các đầu bếp thôi, họ dùng chúng là gia vị vì tất cả đều có mùi thơm. Vào thời Trung Cổ các thảo mộc này có nghĩa giống như hoa hồng của ngày nay, nghĩa là các thảo mộc này tượng trưng cho tình yêu, mà không cần phải ví von lôi thôi. Sự lặp lại cố ý của tác giả, đã nói lên lời ước muốn sâu xa nhất của chàng, ước mong người yêu trở về. Thật đậm nét dân gian như Ca dao của ta vậy.
- Qua bốn loại thảo mộc được nhắc đi nhắc lại trong bài hát, chàng trai bị phụ tình đã nói lên lòng mong mỏi Tình yêu chân thành, đằm thắm của mình sẽ xoa dịu những cay đắng giữa hai người. Tình yêu đó sẽ có đủ sức mạnh để đứng vững trong thời gian hai người xa nhau, chàng ước muốn nàng trung kiên, chờ đợi chàng trong thời gian xa cách, nàng sẽ có can đảm đi ngược lại lại với xã hội đế làm những việc khó khăn nhất mà chàng đòi hỏi, để chứng tỏ tình yêu của nàng đối với chàng. Câu hát mang tên bốn loại thảo mộc tầm thường nhưng mang ý nghĩa thật thâm thúy, không như loài hoa muôn màu sắc tươi thắm được người đời ca tụng như Hồng, Cúc, Lan… trong Thi ca ngày nay.
“…Trở lại bài hát được Nhạc sĩ Phạm Duy chuyển lời Việt với tựa “Giàn Thiên Lý”: Tại sao lại dùng Hoa Thiên lý, mà không phải loại Hoa cao sang nào khác? Cũng dễ hiểu thôi. Giới trẻ thành thị miền Nam lớn lên trong thời chiến trước 1975, được biết đến giàn Thiên lý qua các mẩu chuyện của nhà văn Duyên Anh. Giàn thiên lý xanh trong trí nhớ tác giả, đẹp như tuổi thơ êm đềm. Hoa thiên lý màu xanh ngọc, be bé xinh xinh sau nhà.

- Qua đầu thập niên 1970, sau khi Chèvrefeuille que tu es loin (Scarborough Fair lời Pháp) được phổ biến tại Hòn Ngọc Viễn Đông, Phạm Duy mới đặt lời Việt với tựa Giàn thiên lý đã xa.

- Có thể nói đây là một bản dịch rất sát nghĩa,
Chèvrefeuille dịch sang tiếng Việt là hoa kim ngân (Hán Việt: kim ngân hoa), có tên khoa học là Lonicera, thuộc họ Caprifoliaceae, còn hoa thiên lý có tên khoa học là Telosma cordata, thuộc họ Apocynaceae, là hai chủng loại hoàn toàn khác biệt. Thế nhưng nếu xét về mức độ phổ biến cũng như hình ảnh của nó trong dân gian ở Pháp và ở Việt Nam thì hai loài hoa này lại có nhiều điểm tương đồng.

- Hiện nay ở Việt Nam, trồng hoa thiên lý đã trở thành một kỹ nghệ, và người ta đã chế biến thành hàng chục món ăn món nhậu bằng hoa thiên lý, từ trong gia đình cho tới nhà hàng “cao cấp”. Nhưng trước năm 1975, việc trồng thiên lý còn hoàn toàn mang tính cách gia đình. Theo đa số sách vở, việc trồng hoa thiên lý bắt đầu phổ biến từ miền Bắc. Chúng tôi vẫn còn nhớ ở quê xưa Nam Định, hầu như nhà nào cũng có một giàn thiên lý trước nhà, trước ngõ, vừa cho cảnh quan thêm đẹp mắt, vừa cho bóng mát vừa tỏa hương thơm.

- Thiên lý thơm ngát, mùi hương thật dễ chịu và đáng yêu, cho nên các cô gái chưa chồng thường sử dụng để ủ quần áo, còn chàng trai nào “điệu” một chút thì mỗi khi ra đường không quên bỏ một chùm hoa vào túi áo sơ-mi!

- Dĩ nhiên, ngày ấy chúng tôi cũng biết rằng hoa thiên lý có thể ăn được, chẳng thế mà ca dao đã có câu:

“Thương chồng nấu cháo le le
Nấu canh hoa lý, nấu chè hạt sen...”

- Tuy nhiên, với đa số thính giả yêu nhạc ngày ấy, chúng tôi tin rằng khi nghe ca khúc Giàn thiên lý đã xa, sẽ liên tưởng tới hình ảnh thân thương và mùi hương muôn thuở của giàn thiên lý trước nhà trước ngõ, hơn là nghĩ tới bát canh hoa lý của người vợ nấu riêng cho chồng.

- Thành thử việc Phạm Duy thay hoa kim ngân bằng hoa thiên lý là đã “Việt hóa” ca khúc Chèvrefeuille que tu es loin một cách hết sức tài tình và đầy ý nghĩa.

- Trước năm 1975, Thanh Lan – Nữ hoàng nhạc Pháp của Sài Gòn – là người đầu tiên hát hai bản Chèvrefeuille que tu es loin và Giàn thiên lý đã xa....!

*. * * *. *
G i à n T h i ê n. L ý. Đ ã X a

Lời Việt Phạm Duy

LỜI NHẠC

Tội nghiệp thằng bé cứ nhớ thương mãi quê nhà
Giàn thiên lý đã xa, đã rời xa
Đứa bé lỡ yêu, đã lỡ yêu cô em rồi
Tình đã quên mỗi sớm mai lặng trôi
Này nàng hỡi! nhớ may áo cho người
Giàn thiên lý đã xa tít mù khơi
Tấm áo cắt ngay, đã cắt trên khăn lụa là
Là chiếc chăn đắp chung những ngày quaTìm một miếng đất cho gã si tình
Giàn thiên lý đã xa mãi nghìn xanh
Miếng đất cát hoang, miếng đất ngay bên giáo đường
Biển sẽ ru tiếng hát bên trùng dươngGiờ đã đến lúc tan ánh mặt trời
Giàn thiên lý đã xa mãi người ơi!
Lấp đất, hố tôi, lấp với đôi tay cô nàng
Thì hãy chôn, trái tim non buồn thương...

* * *. * *
THUY NGUYEN. 040118

* https://youtu.be/3HQJjVE0j6Y
( T h a n h. L a n )

* https://youtu.be/m5WgkJhLt7w
( Á i V â n )

* https://youtu.be/nO031BxMBoc
( D o n. H o )