Tự hào chùa Bắc Mã

Chùa Bắc Mã có tên Phúc Chí tự toạ lạc tại thôn Bắc Mã, xã Bình Dương (Đông Triều). Nơi đây có địa danh cũ là xã Bác Mã, huyện Đông Triều, phủ Kinh Môn thuộc tỉnh Hải Dương.

Theo người dân địa phương, Phúc Chí tự tức là chùa hướng tới cái phúc. Xa xưa, chùa Bắc Mã có vai trò quan trọng trong việc hình thành căn cứ cách mạng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở vùng Đông Bắc. Còn theo các tài liệu nghiên cứu, chùa Bắc Mã bao gồm tổng thể không gian kiến trúc quy mô được xây dựng trong khuôn viên có diện tích trên ba mẫu đất. Hiện các văn bia, văn tự Hán còn lưu giữ cho thấy, lịch sử chùa Bắc Mã trên dưới sáu trăm năm và đã qua nhiều lần trùng tu tôn tạo vào thời Lê, thời Nguyễn. Đặc biệt vào năm Bảo Đại nguyên niên 1926 chùa được xây lại quy mô hơn, thành một ngôi chùa rộng lớn, đẹp, thiêng liêng. Ruộng đất của nhà chùa có tới 20 mẫu với ba con trâu cày và hai lực điền giúp việc.

Bia đá và nhiều cổ vật chùa Bắc Mã hiện đang lưu giữ tại sân chùa.

Đến nay chùa Bắc Mã không còn giữ được nguyên vẹn như trước, kết cấu khung kiến trúc đã bị đổ nát hoàn toàn nhưng một số hiện vật như tảng kê chân cột bằng đá xanh, rồng đá, bia đá, tháp vẫn còn giữ lại được. Nghệ thuật chạm khắc trên đá ở chùa Bắc Mã được thể hiện khá tinh xảo ở các hiện vật còn lại như bia đá, con rồng, tháp… được kết hợp một cách khéo léo nghệ thuật của các thời Trần, Lê Trung Hưng và Nguyễn. Chạm khắc đá thể hiện nét điêu khắc thời Trần qua tượng những con rồng đá được đặt ở bậc lên xuống ngôi chùa. Hiện ngôi chùa đã được phục dựng lại và đặt những con rồng đá cổ ở bậc lên xuống. Bố cục rồng gọn, đường nét rất sinh động khoẻ khoắn, thân có hình tròn lẳn, mập mạp, múp dần về phía sau đuôi, uốn khúc nhẹ. Điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng được thể hiện rõ ở các bia đá với hình hai con rồng chầu mặt nhật, các nét chạm khắc mạch lạc, hai bên khung dọc theo thân bia là hoa lá mềm mại, cách điệu biểu hiện điêu khắc thời Lê.

Trong quá trình chuẩn bị tổng khởi nghĩa năm 1945, chùa Bắc Mã đã đóng vai trò quan trọng. Bởi đây là một ngôi chùa lớn, có uy tín trong vùng và lại nằm ở nơi có truyền thống cách mạng và trở thành căn cứ cách mạng của Mặt trận Việt Minh thời kỳ tiền khởi nghĩa và kéo dài suốt những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp. Nơi đây, sư cụ Võ Giác Thuyên thường xuyên tiếp đón các vị sư cách mạng mang danh nhà sư để dễ hoạt động. Đó là những cán bộ cách mạng đã tuyên truyền vận động nông dân Đông Triều, thợ mỏ Mạo Khê và binh lính trong các đồn bốt của Pháp cùng tập hợp lại và trở thành nòng cốt lập nên chiến khu. Kết quả là cuộc khởi nghĩa ngày 8-6-1945 ở Đông Triều thắng lợi, lập nên Chiến khu Đông Triều. Ngôi chùa là địa điểm lịch sử trung tâm Chiến khu Đông Triều, đã được xếp hạng cấp quốc gia năm 1994.

Đến chùa Bắc Mã, căn cứ địa cách mạng của chiến khu Đông Triều xưa. Dưới gốc những cây hoa gạo cổ thụ nở hoa đỏ rực, cùng vào thăm nhà lưu niệm đang lưu giữ những vũ khí thô sơ của nghĩa quân chiến khu cùng những tài liệu về Nguyễn Bình, Tư lệnh chiến khu - vị tướng huyền thoại trong lịch sử. Cùng chứng kiến những đổi thay của Đông Triều trong tiến trình xây dựng nông thôn mới, ta càng thêm tự hào về những thành quả mà nhân dân ta đã đạt được dưới sự lãnh đạo sáng suốt, tài tình của Đảng và Bác Hồ kính yêu.

Nguyễn Xuân (CTV)

,

.

Di tích lịch sử cách mạng Chiến khu Đông Triều đã được xếp hạng cấp quốc gia từ năm 1994. Đây là căn cứ cách mạng của Mặt trận Việt Minh thời kỳ tiền khởi nghĩa và kéo dài suốt những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp. Trung tâm căn cứ ở tại ngôi chùa Bắc Mã, còn có tên chữ là Phúc Chí Tự, nghĩa là chùa hướng tới cái phúc. Chiến khu Đông Triều là tên gọi theo địa danh, ngoài ra còn gọi là Chiến khu Trần Hưng Đạo, Đệ tứ Chiến khu.

Chùa Bắc Mã là ngôi chùa có vai trò quan trọng nhất trong việc hình thành căn cứ Chiến khu Trần Hưng Đạo. Theo tư liệu lịch sử, trước tháng 8-1945, chùa Bắc Mã là một ngôi chùa lớn, có uy tín trong vùng và lại nằm ở nơi có truyền thống cách mạng, đó là những điều kiện thuận lợi để xây dựng căn cứ. Chùa Bắc Mã là một tổng thể không gian kiến trúc quy mô, được xây dựng trong một khuôn viên có diện tích tới ba mẫu đất. Ở đây còn có các văn bia viết bằng chữ Hán, cho biết chùa  được xây dựng từ trên sáu trăm năm và đã qua nhiều lần trùng tu tôn tạo vào thời Lê, thời Nguyễn. Đặc biệt, vào năm Bảo Đại Nguyên niên 1926, chùa được xây lại quy mô hơn, thành một ngôi chùa rộng lớn, đẹp và rất linh thiêng. Một số hiện vật còn giữ lại được có nghệ thuật chạm khắc trên đá khá tinh xảo, mang dấu ấn nhiều triều đại như Trần, Lê, Nguyễn. Chạm khắc đá thể hiện nét điêu khắc thời Trần qua tượng con rồng được đặt ở bậc lên xuống. Bố cục rồng gọn, đường nét rất sinh động khoẻ khoắn, thân có hình tròn lẳn, mập mạp, múp dần về phía sau đuôi, uốn khúc nhẹ. Điêu khắc đá thời Hậu Lê được thể hiện rõ ở các bia đá với hình hai con rồng chầu mặt nhật, các nét chạm khắc mạch lạc, hai bên khung dọc theo thân bia là hoa lá mềm mại, mang tính cách điệu theo phong cách điêu khắc thời Lê.

Đặc biệt, ngoài giá trị văn hóa truyền thống, chùa Bắc Mã còn là di tích cách mạng tiêu biểu. Bên cạnh nhà bia khắc ghi những sự kiện chuẩn bị cho việc thành lập Chiến khu, sự kiện khởi nghĩa giành chính quyền ngày 8-6-1945 v.v... là Nhà lưu niệm, với nhiều hiện vật, tư liệu và hình ảnh hào hùng của quân và dân ta trong giai đoạn tiền khởi nghĩa do những nghĩa quân Chiến khu xưa sưu tầm về, như vũ khí, giáo mác, súng v.v... Đặc biệt là bức tượng tướng Nguyễn Bình, Tư lệnh Chiến khu được đặt ở vị trí rất trang trọng...
Từ chùa Bắc Mã, ta có thể ghé thăm đình Hổ Lao, nằm ngay ở xã Tân Việt gần cạnh. Nơi đây nghĩa quân cách mạng đã dùng làm căn cứ luyện tập quân sự chuẩn bị khởi nghĩa và chiều ngày 8-6-1945, một cuộc mít tinh lớn để tuyên bố thành lập Đệ tứ Chiến khu, thành lập Ủy ban quân sự cách mạng tại vùng Đông Bắc đã diễn ra ngay tại sân đình. Năm 2001, đình Hổ Lao đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia…
 Đến căn cứ địa cách mạng của Đông Triều xưa, cùng chứng kiến những đổi thay của Đông Triều nay, ta càng thêm tự hào về những thành quả mà nhân dân ta đã đạt được dưới sự lãnh đạo sáng suốt, tài tình của Đảng và Bác Hồ kính yêu…

Xuân Quảng (CTV ở Đông Triều)

,

.